Nierinsufficiëntie

Het plotseling ophouden met functioneren van beide nieren; potentieel levensbedreigend

Acute nierinsufficiëntie ontstaat als beide nieren plotseling ophouden met hun normale functie van het uitscheiden van afvalproducten, water en zout. De afvalstoffen hopen zich dan op in het lichaam, wat levensbedreigend kan zijn en snelle behandeling in het ziekenhuis vereist. Acute nierinsufficiëntie ontstaat heel vaak in het ziekenhuis en kent vele oorzaken.

De oorzaken

Acute nierinsufficiëntie wordt ingedeeld in drie groepen van oorzaken. Bij aandoeningen uit de eerste groep houden de nieren op met goed te functioneren omdat de bloedtoevoer afneemt. Dit komt door een sterke daling van de bloeddruk, shock (zie Lage bloeddruk), ten gevolge van een zware bloeding, een ernstige ontsteking of een groot hartinfarct. Bij de tweede groep treedt nierinsufficiëntie op als gevolg van directe beschadiging van de nier. Dit treedt onder andere op door schade aan de kleine bloedvaatjes door een sterk verhoogde bloeddruk, schade aan de nierfilters door glomerulonefritis, schade aan de nierbuisjes door langdurig zuurstoftekort bij een grote operatie of door een ontstekingsreactie in het nierweefsel bij een allergische reactie op medicijnen. De derde groep oorzaken is het gevolg van een verstopping in de urinewegen waardoor beide nieren beschadigd raken door de hoge urinedruk (zie Hydronefrose).

De symptomen

De symptomen van acute nierinsufficiëntie kunnen snel verschijnen, binnen uren tot enkele weken, en zijn afhankelijk van ernst en achterliggende oorzaak:

• sterk verminderde hoeveelheid urine;
• roodbruine urine;
• misselijkheid en eetlustverlies;
• hoofdpijn;
• rugpijn.

Neem contact op met de huisarts als u deze symptomen krijgt. Bij onderzoek kan de bloeddruk verhoogd zijn en oedeem ontstaan als u veel zout gebruikt. Zonder behandeling kan acute nierinsufficiëntie binnen enkele dagen fataal zijn.

De diagnose

Indien uw arts acute nierinsufficiëntie vermoedt, zal met spoed onderzoek van bloed en urine worden verricht. Een snelle stijging van het creatininegehalte is het belangrijkste kenmerk van acute nierinsufficiëntie Voor verdere diagnostiek en behandeling zult u worden verwezen naar het ziekenhuis. Daar wordt met aanvullend bloed- en urineonderzoek gezocht naar de oorzaak. Soms ligt die voor de hand, zoals bij een zware operatie. Vaak zal een echo of CT-scan worden gemaakt om een verstopping van de urinewegen op te sporen. Ook kan een nierbiopsie nodig zijn om het nierweefsel te bestuderen op de aanwezigheid van glomerulonefritis of ontsteking in het nierweefsel.

De behandeling

Bij acute nierinsufficiëntie is onmiddellijke behandeling noodzakelijk om verdere complicaties te voorkomen. Direct worden maatregelen genomen om de bloedtoevoer naar de nieren te herstellen. Als een verstopping in de urinewegen wordt aangetoond, wordt met een katheter de uitscheiding van urine weer op gang gebracht. Bij aanwijzingen voor een acute glomerulonefritis wordt met sterke medicatie (prednison) getracht de ontsteking te remmen. Bij sommige oorzaken, zoals beschadiging van de nierbuisjes, kan het spontane herstel worden afgewacht, wat tot zes weken kan duren. Onafhankelijk van de oorzaak is dialyse nodig als de nierfunctie niet snel herstelt.

De prognose

Bij veel oorzaken van acute nierinsufficiëntie is behandeling mogelijk of zal de nierfunctie spontaan herstellen. In sommige gevallen is de schade echter niet compleet te herstellen, en kan chronische nierinsufficiëntie het gevolg zijn. Bij definitief wegvallen van de nierfunctie, nierfalen, is voor langere tijd dialyse nodig tot het moment van niertransplantatie.

Risicofactoren

Leeftijd

Geen factoren van betekenis

Geen factoren van betekenis

Geen factoren van betekenis

Geslacht

Geen factoren van betekenis

Erfelijkheid

Geen factoren van betekenis

Leefwijze

Geen factoren van betekenis

Verminderde nierfunctie die gedurende meer dan drie maanden bestaat

Bij chronische nierinsufficiëntie zorgt de toenemende schade aan de nieren ervoor dat ze niet meer voldoende afvalstoffen uit het bloed kunnen verwijderen. Ten gevolge daarvan zullen afvalstoffen zich in het lichaam ophopen en klachten veroorzaken. Ook de hormoonproductie raakt gestoord, waardoor complicaties ontstaan. Chronische nierinsufficiëntie is tevens een belangrijke risicofactor voor hart- en vaatziekten.

De oorzaken

De oorzaken van chronische nierinsufficiëntie worden ingedeeld in een aantal groepen, afhankelijk van de meest aangedane structuur in de nier. Bij nefrosclerose (zie boven), wat vooral voorkomt bij langdurige hoge bloeddruk, worden in eerste instantie de kleine bloedvaatjes in de nier aangetast. De tweede groep betreft aandoeningen waarbij de glomeruli zijn aangetast. Dit kan gebeuren bij een primaire nierziekte zoals IgA-nefropathie of bij meer algemene aandoeningen zoals diabetes of SLE waarbij de nier meedoet. Ten slotte zijn er aandoeningen waarbij het nierweefsel wordt aangetast, zoals cystenieren, chronisch gebruik van lithium of bij een langdurige verstopping van de urinewegen door een vergrote prostaat.

De symptomen

Chronische nierinsufficiëntie kan heel lang bestaan zonder klachten. De eerste symptomen van chronische nierinsufficiëntie ontstaan pas bij een sterk gestoorde nierfunctie:

• moeheid;
• vaker ’s nachts moeten urineren;
• eetlustverlies;
• kortademigheid;
• jeuk;
• pijn en tintelingen in de voeten;
• onrustige benen en spierkrampen.

De aandoening gaat samen met een groot aantal complicaties. Hoge bloeddruk komt al in een vroeg stadium voor en kan bij sterke verhoging hoofdpijn geven. Bloedarmoede (zie Anemie) ontstaat door een tekort aan erytropoëtine en draagt bij aan de moeheid. Een verminderde productie van vitamine D en verhoging van het fosfaatgehalte leiden tot te hard werkende bijschildklieren, hyperparathyreoïdie, met een verhoogde botombouw en osteoporose tot gevolg.

De diagnose

De diagnose chronische nierinsufficiëntie kan worden gesteld onafhankelijk van de onderliggende oorzaak. Om de aandoening in een vroeg stadium te ontdekken is het aangewezen om mensen met een verhoogd risico te screenen. Dit zijn oudere patiënten met hoge bloeddruk, diabetes en hart- en vaatziekten of die jarenlang hebben gerookt. De screening bestaat uit urineonderzoek naar de aanwezigheid van eiwit en het goed bepalen van de nierfunctie door bloedonderzoek. Het creatininegehalte in het bloed stijgt als de nierfunctie gestoord is. Omdat creatinine een afvalproduct is van de spieren, is de hoogte van deze bepaling ook sterk afhankelijk van de spiermassa. Daarom is de klaring een betere maat voor de nierfunctie. Deze kan automatisch worden verkregen door speciaal ontwikkelde formules die corrigeren voor de spiermassa. De klaring kan worden gebruikt als percentage van normale nierfunctie. Men spreekt van chronische nierinsufficiëntie als de klaring minder is dan 60 procent van normaal. Bij langer bestaand nierfunctieverlies is de niergrootte vaak afgenomen, wat kan worden beoordeeld met behulp van echo-onderzoek.

Vaak kan op basis van alle beschikbare gegevens de diagnose nefrosclerose of diabetische nefropathie worden gesteld. Bij verdenking op andere oorzaken, zoals een glomerulonefritis, is verwijzing naar een internist-nefroloog nodig die een nierbiopsie kan verrichten.

De behandeling

Het actieplan voor chronische nierinsufficiëntie is gericht op behandeling van de achterliggende oorzaak zie Nefrosclerose, Nefrosclerose , en Diabetische nierziekte, Diabetische nierziekte) en het voorkomen van verder nierfunctieverlies en complicaties. Voor behoud van nierfunctie is verlaging van bloeddruk en eiwitverlies de belangrijkste maatregel. Stoppen met roken en afvallen bij overgewicht dragen hieraan ook bij.

De prognose

Het beloop van de nierfunctie hangt sterk af van de oorzaak en ernst van de nierbeschadiging. Als bloeddruk en eiwitverlies onder controle komen, kan de nierfunctie lang stabiel blijven. Samen met de leefregels wordt hierdoor ook de kans op hart- en vaatziekten zo laag mogelijk gehouden.

Risicofactoren

Leeftijd

De kans wordt hoger naarmate de leeftijd toeneemt

Komt afhankelijk van de oorzaak vaker in de familie voor

Overgewicht en roken bevorderen het nierfunctieverlies

Geslacht

Geen factor van betekenis

Leefwijze

Komt afhankelijk van de oorzaak vaker in de familie voor

Erfelijkheid

Overgewicht en roken bevorderen het nierfunctieverlies

Zeer slecht functioneren van beide nieren waarvoor nierfunctievervangende behandeling nodig is

Bij nierfalen is de functie van de nieren voor meer dan 90 procent verloren. Daardoor kunnen ze het teveel aan afvalstoffen, water en zout niet meer met de urine uitscheiden. Vroeger werd het begrip uremie gebruikt vanwege het hoge ureumgehalte, maar dit afbraakproduct van de eiwitstofwisseling is zelf niet schadelijk. Ook de term terminale nierinsufficiëntie is verlaten en vervangen door nierfalen.

De oorzaken

Nefrosclerose, diabetische nierziekte, IgA-nefropathie en cystenieren zijn de meest voorkomende oorzaken van definitief nierfalen. Als de functie van de nieren niet door dialyse wordt overgenomen, ontstaat een levensbedreigende situatie door overvulling en hartritmestoornissen.

De symptomen

De voornaamste symptomen van nierfalen zijn:

• snelle of geleidelijke afname van de urineproductie;
• oedeem van de benen;
• kortademigheid vermoeidheid;
• eetlustverlies, misselijkheid, gewichtsverlies;
• hoofdpijn, sufheid;
• pijn en tintelingen van de voeten;
• jeuk.

De diagnose

Bloedonderzoek laat een snel stijgend ureum- en creatininegehalte zien. Vaak zijn er uitingen van complicaties zoals bloedarmoede, een hoog kalium- en fosfaatgehalte en verzuring. Als de exacte oorzaak hiervan nog niet bekend is, zal bloed-, urine- en echo-onderzoek worden verricht.

De behandeling

Nierfalen wordt in het ziekenhuis behandeld met dialyse of transplantatie (zie kaders).

Bij acute nierinsufficiëntie is dit in eerste instantie dialyse, waarbij een katheter in een grote ader in de hals of lies als toegang wordt gebruikt. Op de intensive care wordt in de regel een 24-uursdialysetechniek gehanteerd. Als u met chronische nierinsufficiëntie bekend bent, is voorbereiding op een predialysepolikliniek mogelijk. Indien een levende nierdonor beschikbaar is, kan transplantatie worden uitgevoerd voordat dialyse nodig is. Hemodialyse en peritoneale dialyse hebben voor- en nadelen. Beide dialysetechnieken zijn vaak goed in staat de afvalstoffen uit het lichaam te verwijderen. Om overvulling te voorkomen wordt veel nadruk gelegd op zoutbeperking in het dieet. Ook als de dialyse is begonnen, wordt geprobeerd de restfunctie van de eigen nieren zo veel mogelijk te behouden.

De prognose

Als u afhankelijk bent van dialyse, is de levensverwachting vergeleken met de normale bevolking duidelijk korter. Dit is vooral te wijten aan de grote kans op infecties en hart- en vaatziekten. Als de conditie het toelaat, is transplantatie de beste optie om de prognose te verbeteren.

Risicofactoren

Leeftijd

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak

Geslacht

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak

Erfelijkheid

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak

Leefwijze

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak

Verlies van de normale functie van beide nieren door verschillende oorzaken

Bij nierinsufficiëntie houden de nieren op met normaal functioneren en hopen afvalstoffen en water zich in het lichaam op, waardoor het chemisch evenwicht van het bloed verstoord raakt. De aandoening kan zich in een van drie vormen voordoen: acute nierinsufficiëntie, Chronische nierinsufficiëntie of definitieve nierinsufficiëntie (nierfalen).

Risicofactoren

Leeftijd

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak

Geslacht

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak

Erfelijkheid

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak

Leefwijze

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak