Huiduitslag, voornamelijk op het gezicht, door verstopping en ontsteking van talgkliertjes in de huid
De huid bevat kliertjes die een vettige beschermende stof aanmaken: talg. De talg komt naar buiten via deze kliertjes. Als deze verstopt of ontstoken raken, ontstaan er puistjes. Dit noemen we acne. Er zijn verschillende soorten acne. De meest voorkomende variant is acne vulgaris, de bekende ‘jeugdpuistjes’ waar veel tieners last van hebben. Acne vulgaris komt vaker en in een ernstiger vorm voor bij jongens dan bij meisjes. De aandoening ontstaat door hormonale veranderingen tijdens de puberteit, soms al vanaf het tiende jaar. Meestal verdwijnt de uitslag na de puberteit, maar sommige mensen houden er tot na hun dertigste jaar last van. Acne kan grote psychische problemen veroorzaken, in het bijzonder bij tieners.
Een minder gebruikelijke vorm is acne die ontstaat door beroepsmatige blootstelling aan bepaalde industriële stoffen en door gebruik van medicijnen zoals corticosteroïden.
Bijna iedereen krijgt in de puberteit puistjes. De een heeft er meer of langer last van dan de ander. Acne vulgaris wordt veroorzaakt door ophoping van talg in de talgkliertjes. Talg is een vettige stof die door talgkliertjes in de huid wordt gemaakt. Normaal gesproken stroomt de talg via de haarzakjes naar buiten om de huid waterafstotend en soepel te houden. Als te veel talg wordt geproduceerd, raken de haarzakjes echter verstopt. De talg die zich ophoopt in de openingen wordt hard en donker en vormt propjes die mee-eters worden genoemd.
Soms worden de haarzakjes afgesloten door een teveel aan keratine, het taaie, vezelige eiwit dat door de huidcellen wordt geproduceerd. In dat geval hardt de opgehoopte talg uit tot een wit propje onder het huidoppervlak. In beide gevallen vermenigvuldigen zich bacteriën in de talg. Als het witte propje (witte comedo) in contact komt met de lucht wordt het zwart (zwarte comedo = meeëter). Een bacterie, de Propionibacterium acnes, breekt talg af en hierbij ontstaan vetzuren. Deze vrije vetzuren kunnen een ontstekingsreactie geven waardoor pukkels en puistjes ontstaan.
Waardoor acne ontstaat is niet precies bekend. Waarschijnlijk door een verhoogde gevoeligheid voor androgene stoffen (mannelijke geslachtshormonen) in het lichaam van zowel jongens als meisjes. Onder invloed van deze stoffen groeien de talgkliertjes en neemt de talgproductie toe. Daarnaast vormt zich meer keratine (hoornstof), dat de haarzakjes kan afsluiten. Waarschijnlijk is er ook een erfelijke component.
Een andere oorzaak van acne vulgaris is het syndroom van Cushing, waarbij de bijnier te veel corticosteroïden produceert. Bij meisjes kan een verergering optreden die te maken heeft met de hormoonschommelingen van de menstruatiecyclus. Het gebruik van cosmetica kan de klachten verergeren.
Acne kan ook ontstaan wanneer bij de uitoefening van een beroep bepaalde delen van het lichaam (bijv. de dijen) langdurig in aanraking komt met vette kledingstukken. Bepaalde medicijnen (sommige steroïden, anti-epileptica en antidepressiva) kunnen de acne verergeren. Acne ontstaat niet door te weinig wassen, bepaalde voeding, snoep, roken, stress, zweten of seksuele gewoonten.
Acne vulgaris komt voor in delen van de huid die veel talgkliertjes bevatten. In de puberteit worden het haar, het gezicht en de bovenkant van de romp meestal vetter door een toegenomen talgproductie. Mensen met acne produceren erg veel talg. De aandoening zit meestal in het gezicht, soms op de rug, de schouders en minder vaak op de borst. ’s Zomers wordt het meestal beter. In enkele gevallen ontstaat juist een verergering, vooral bij een hoge luchtvochtigheid. Alle vormen van acne kunnen een of meer van de volgende symptomen geven:
- zwarte mee-eters;
- kleine, stevige witte pukkels;
- rode pukkels, vaak met een geel, met pus gevuld kopje;
- pijnlijke, rode puisten;
- gevoelige bultjes onder de huid zonder zichtbaar kopje (cysten).
Deze symptomen kunnen tegelijkertijd optreden, maar de ernst van de acne verschilt van persoon tot persoon. De puisten en cysten kunnen na verdwijnen littekens achterlaten.
De diagnose wordt gesteld op hoe het eruit ziet, waarbij de aanwezigheid van comedonen van groot belang is. Een kweek kan in uitzonderingsgevallen hulp bieden om een bacteriële ontsteking uit te sluiten. Bij acne buiten de puberteit is het soms ook zinvol om te onderzoeken of er overproductie van androgene hormonen is.
De arts kan een behandeling op de huid voorschrijven, zoals een crème of gel met benzoylperoxide, salicylzuur of retinoïden of antibiotica. Benzoylperoxide 5% (meestal als gel) helpt bij puistjes met roodheid en gele puskopjes. Benzoylperoxide werkt enerzijds door de versterkte verhoorning van de afvoergang van de talgklier tegen te gaan, anderzijds remt het ook de ontsteking én de groei van bacteriën. De gel kan men ‘s avonds, na wassen met lauw water, dun aanbrengen, en ‘s ochtends weer afwassen. In het begin van de behandeling kan de huid rood, branderig of schilferig worden. Verbetering treedt pas op na een paar weken; geef het dus niet te gauw op. De gel heeft een blekende werking op haren, textiel (kleren) en metaal (bril en sieraden). Vermijd intensief contact met zonlicht en UV straling. Benzoylperoxide is bij de apotheek en de drogist verkrijgbaar. Het middel wordt niet vergoed, ook niet met een recept.
Tretinoine in crème of lotion zorgt net als benzoylperoxide ervoor dat de huid afschilfert zodat de talg die de poriën verstopt gemakkelijk naar buiten kan. Als de huid erg gevoelig reageert, neemt u een minder sterke crème of lotion. Het middel wordt bij voorkeur ‘s avonds op de droge huid aangebracht. Bij een gevoelige huid maar eens per twee dagen. Ook hierbij kan het enkele weken duren voordat enige verbetering zichtbaar wordt. Als men dit middel gebruikt, moet men voorkomen dat men zwanger wordt. Tijdens zwangerschap en borstvoeding mag men dit middel niet gebruiken.
Tretinoine is in verschillende sterktes, maar alleen op recept verkrijgbaar. Een nieuw middel dat hierop lijkt is adapaleen.
Behalve benzoylperoxide gaan ook antibiotica de groei van bacteriën tegen. Zij kunnen zowel uitwendig als inwendig worden toegepast. Antibiotica die uitwendig worden toegepast zijn erythromycine en clindamycine.
Als de behandeling op de huid geen succes heeft, kunnen antibiotica ook in de vorm van capsules of tabletten worden ingenomen. Doxycycline, tetracycline of erytromycine werken goed bij puistjes met roodheid en puskopjes. Antibiotica remmen de groei van bacteriën en verminderen de ontstekingsverschijnselen. Ze werken beter als u ‘savonds ook benzoylperoxide of tretinoine op uw huid aanbrengt. Als u zo’n behandeling kiest, moet het antibioticum langere tijd (minimaal 6 tot 8 weken) genomen worden. Daarna is het verstandig nog enige tijd door te gaan met benzoylperoxide of tretinoine. Eerste keus is doxycycline. De huid kan hierdoor wel gevoelig worden voor licht. Daarom wordt aangeraden om bij zonnig weer een zonnebrandcrème met hoge beschermingsfactor te gebruiken.
Ook de anticonceptiepil kan vaak helpen de acne te verminderen. Het maakt hiervoor niet uit welke anticonceptiepil u gebruikt.
Bij ernstige vormen van acne, die onvoldoende reageren op andere middelen, is isotretinoïne te overwegen, een retinoïde die de hoornlaag weker maakt en de afscheiding van talg vermindert. De behandeling duurt vier tot zes maanden. Isotretinoïne is geen onschuldig middel; het heeft veel hinderlijke bijwerkingen (die vaak minder erg worden gevonden dan de acne zelf), maar kan ook afwijkingen bij het ongeboren kind veroorzaken. Als u dit middel gebruikt, moet u zeker weten dat u niet zwanger bent of wordt. Seksueel actieve vrouwen mogen het middel alleen innemen als ze een betrouwbaar voorbehoedmiddel gebruiken, en ook de maand na het stoppen van de isotretinoïne mogen zij beslist niet zwanger worden. Voor mannen is dit verband niet aangetoond.
Als acne zichtbare littekens heeft achtergelaten, is het mogelijk dit te verbeteren door de huid ‘af te schaven’ (dermabrasie). Daarbij wordt onder algehele verdoving de bovenlaag van de huid verwijderd. Na genezing van de wonden lijkt de huid vlakker. Tegenwoordig is ook laserbehandeling van acnelittekens mogelijk.
De meeste patiënten met acne hebben last van verhoogde talgproductie. Dit kan eruit zien als een vettig glimmend gezicht. Door de huid vooraf te reinigen kunt u het teveel aan talg weghalen. Overmatig wassen met water en zeep heeft geen zin en kan zelfs schadelijk zijn voor de huid. Men kan bijvoorbeeld alleen met lauw water wassen of een milde zure huidreiniger gebruiken.
Laat de huid verder zoveel mogelijk met rust. Door uitknijpen, uitdrukken en krabben kunnen nieuwe puistjes en littekentjes ontstaan. Alleen open mee-eters kunt u eventueel voorzichtig uitdrukken. U kunt hiervoor ook een comedonen-quetscher gebruiken (een minilepeltje met een gaatje in het midden, verkrijgbaar bij de drogist). Was voor het uitdrukken de huid met lauw water.
Gebruik liever geen make-up. Cosmetica kunnen stoffen bevatten die het ontstaan van acne bevorderen. Als u toch cosmetica gebruikt, kies dan producten op waterbasis. Ook reinigingscrèmes of haarwax (tegen kroeshaar) kunnen de acne verergeren. Een verband tussen voeding en acne is nooit aangetoond. Het volgen van een speciaal dieet heeft geen zin.
Ook zonlicht helpt niet tegen acne. In een vochtige omgeving (tropen) kan met zonlicht de acne zelfs verergeren. Of een hoogtezon helpt is onduidelijk.
Het kan zijn dat u zich onzeker of ongelukkig voelt door al die puistjes. Of dat u zich ervoor schaamt en er somber van wordt. Probeer er dan over te praten met iemand.
Acne is een onschuldige aandoening, die meestal na enkele jaren vanzelf verdwijnt. Meestal verdwijnt acne voor het vijfentwintigste jaar, maar soms blijft de aandoening bestaan tot op oudere leeftijd.
- Het ontstaan van acne
- Acne ontstaat wanneer de haarzakjes verstopt raken door een teveel aan talg, soms door het eiwit keratine. In de opgehoopte talg vermenigvuldigen zich bacteriën die het omliggend weefsel infecteren en tot ontsteking leiden.
- Haar
- Propje keratine
- Ontstoken weefsel
- Talgklier
- Excessief talg
- Leeftijd
- Vooral pubers
- Geslacht
- Ongeveer 90% van de mannen en 80% van de vrouwen heeft ooit acne vulgaris gehad
- Erfelijkheid
- Soms familiair
- Leefwijze
- Gebruik van cosmetica, veel zeep, wrijven en masseren bevordert het ontstaan van acne
