hersenvliesontsteking

Meningitis; ontsteking van de vliezen die hersenen en ruggenmerg omgeven, meestal door een bacteriële of virale infectie

Hersenvliesontsteking is een ernstige infectie van de meningen (de vliezen die de hersenen en het ruggenmerg omgeven). Bacteriële meningitis kan een dodelijke ziekte zijn. De incidentie van meningokokkenmeningitis in Nederland is 4 per 100.000 inwoners per jaar. Ongeveer acht van de tien gevallen van bacteriële meningitis betreffen kinderen jonger dan vijf jaar – ouders zijn dan ook zeer beducht voor deze ziekte. Infectie-uitbraken treden zo nu en dan op in omgevingen waar de kinderen dicht op elkaar verblijven, zoals een crèche of een school.

Hersenvliesontsteking als gevolg van een virusinfectie is veel minder ernstig en zelden levensbedreigend.

De oorzaken

Vroeger was infectie met Haemophilus influenzae type B (Hib) de hoofdoorzaak van bacteriële meningitis bij jonge kinderen. Deze infectie komt in de westerse landen nog nauwelijks voor, aangezien men sinds 1993 tegen Hib-infecties wordt ingeënt. De meest voorkomende veroorzaker bij zowel volwassenen als kinderen is nu Streptococcus pneumoniae, en in de leeftijdsgroep van twee tot achttien jaar Neisseria meningitidis (meningokokkenmeningitis). In een heel enkel geval wordt hersenvliesontsteking veroorzaakt door de bacterie die ook tuberculose veroorzaakt.

Virale meningitis kan door diverse virussen worden veroorzaakt, onder andere het virus dat waterpokken (Waterpokken) en bof (Bof) veroorzaakt. Virale meningitis verloopt doorgaans veel milder dan bacteriële meningitis.

De symptomen

De symptomen van bacteriële en virale meningitis zijn dezelfde. Bacteriële meningitis ontwikkelt zich echter sneller; vaak is het kind binnen een paar uur al ernstig ziek. Nekstijfheid (het onvermogen om de kin op de borst te brengen, veroorzaakt door verkramping van de nekspieren) is een kenmerkend symptoom van hersenvliesontsteking. In tegenstelling tot volwassenen hoeven heel jonge kinderen (jonge zuigelingen) niet nekstijf te zijn; de ziekte is dan vaak moeilijk te onderscheiden van andere minder ernstige infecties. De symptomen bij jonge kinderen kunnen zijn:

• nekstijfheid en koorts;
• sufheid of rusteloosheid, en een hoge huiltoon of juist kreunen;
• overgeven en/of diarree;
• niet willen drinken;

Bij bloedvergiftiging door de meningokokkenbacterie verschijnt een kenmerkende uitslag van platte, roodachtig paarse plekjes, variërend qua grootte van een speldenknop tot grote vlekken, die niet verbleken als men erop drukt.

Daarnaast kunnen bij oudere kinderen de verschijnselen optreden die bij volwassenen kenmerkend zijn:

• hevige hoofdpijn;
• nekstijfheid;
• afkeer van fel licht.

Zonder behandeling kunnen bij bacteriële meningitis stuipen optreden, gevolgd door bewustzijnsverlies, coma en uiteindelijk de dood. In zeldzame gevallen ontstaat een hersenabces, een pusophoping in de hersenen (Hersenabces).

De behandeling

Een kind met hersenvliesontsteking moet ogenblikkelijk in het ziekenhuis worden opgenomen, vaak op de intensive care. De diagnose kan worden bevestigd door een lumbaalpunctie of ruggenprik (Ruggenprik (lumbaalpunctie) (onderzoek)), waarbij wat hersenvocht wordt afgenomen voor onderzoek.

Terwijl men op de uitslag van dit onderzoek wacht, krijgt uw kind als men denkt dat het om bacteriële meningitis gaat, al per infuus een of meer antibiotica toegediend. Blijkt het de ziekte niet te hebben, dan stopt men met de antibiotica. Denkt men dat het gaat om een ernstige virusinfectie (herpesvirus), dan wordt begonnen met een speciaal medicijn tegen dit virus. Uw kind krijgt per infuus ook vocht toegediend om uitdroging te voorkomen en als het stuipen heeft, ook anti-epileptica. De gezinsleden en kinderen uit de klas krijgen als voorzorgsmaatregel vaak ook antibiotica.

De prognose

Kinderen met virale meningitis herstellen meestal binnen twee weken volledig. Bacteriële meningitis is bij één op de twintig kinderen dodelijk. Ongeveer één op de vier kinderen die van de ziekte herstellen, houdt blijvende problemen, zoals slechthorendheid of epilepsie.

Risicofactoren

Leefwijze

Een dichtbevolkte leefomgeving vormt een risicofactor

Geen factoren van betekenis

Geen factoren van betekenis

Leeftijd

Risicofactoren afhankelijk van de oorzaak

Geslacht

Geen factoren van betekenis

Erfelijkheid

Geen factoren van betekenis

Ontsteking van de hersenvliezen, de vliezen die hersenen en ruggenmerg bedekken, door een infectie

Bij meningitis (hersenvliesontsteking, nekkramp)zijn de hersenvliezen ontstoken. Dit zijn de vliezen die de hersenen en het ruggenmerg bedekken. De oorzaak van hersenvliesontsteking is meestal een virale of bacteriële infectie. De virale vorm komt meer voor en is meestal niet zo ernstig als de bacteriële. De laatste kan levensbedreigend zijn. Beide vormen kunnen op iedere leeftijd optreden, maar bacteriële hersenvliesontsteking komt het meest voor bij kinderen (zie Hiv-infectie en aids).

Soms volgt een bacteriële infectie op hoofdletsel of is het een gevolg van een ernstige aantasting van het afweersysteem. Ook alcoholisten behoren tot de risicogroep. Een enkele keer is een schimmel de oorzaak, vooral bij een ernstig verzwakt afweersysteem.

De oorzaken

Veel virussen kunnen hersenvliesontsteking veroorzaken. De meest voorkomende verwekkers zijn enterovirussen, zoals het Coxsackievirus, dat een zere keel en diarree kan veroorzaken, en minder vaak het bofvirus (Bof). Virale hersenvliesontsteking komt voor in kleine epidemieën, vooral in de zomer.

Bacteriële hersenvliesontsteking treedt meestal op bij een tevoren gezond kind, zonder dat duidelijk wordt waar het vandaan komt. Minder vaak is de ziekte het gevolg van een infectie elders in het lichaam die zich via het bloed naar de hersenen verspreidt. De bacterie Streptococcus pneumoniae (streptokok) kan bijvoorbeeld van de longen naar de hersenen gaan. Ook de bacterie Neisseria meningitidis (meningokok)veroorzaakt hersenvliesontsteking. Er zijn drie typen van deze bacterie. Type B komt het meeste in de VS en West-Europa voor, terwijl typen A en C epidemieën in Zuid-Amerika en Afrika hebben veroorzaakt. Veel mensen hebben meningokokken achter in hun keel, maar slechts weinigen krijgen hersenvliesontsteking. Ook de tuberculosebacterie kan de hersenvliezen infecteren.

Er kunnen kleine epidemieën van bacteriële hersenvliesontsteking voorkomen, vooral op scholen en in de winter.

Mensen met een verzwakt afweersysteem door een ziekte of een bepaalde behandeling, zoals mensen met hiv of mensen die chemotherapie krijgen, hebben een verhoogde kans op hersenvliesontsteking.

Omdat veel van deze symptomen op die van griep lijken, is de ziekte vaak niet meteen te herkennen. Vooral bij een bacteriële hersenvliesontsteking is snel behandelen noodzaak. Anders kunnen toevallen optreden, bewusteloosheid en bij risicogroepen (kinderen, ouderen)zelfs de dood. In sommige gevallen verzamelt zich plaatselijk pus (zie Hersenabces, Hersenabces), wat tot druk op het ernaast liggende weefsel leidt.

De behandeling

Als hersenvliesontsteking wordt vermoed, is onmiddellijke ziekenhuisopname nodig. Er worden bloed en ruggenmergvocht afgenomen en op infecties onderzocht (zie Lumbaalpunctie, Ruggenprik (lumbaalpunctie) (onderzoek)). Er worden onmiddellijk intraveneus antibiotica gegeven. Er kan een CT-scan of MRI worden gemaakt om op de aanwezigheid van een hersenabces te controleren.

Als uit de lumbaalpunctie hersenvliesontsteking blijkt, worden er nog ongeveer twee weken lang antibiotica gegeven.

Bij bacteriële hersenvliesontsteking is vaak opname op de intensive care nodig. Intraveneus vocht en anti-epileptica kunnen nodig zijn.

Voor virale hersenvliesontsteking is geen specifieke behandeling. Als bacteriële hersenvliesontsteking is uitgesloten, kan een patiënt met virale hersenvliesontsteking meestal naar huis. De klachten kunnen worden verlicht met pijnstillers (Analgetica). Door schimmel veroorzaakte hersenvliesontsteking wordt in het ziekenhuis behandeld met intraveneuze medicijnen tegen schimmels (zie Antimycotica).

De symptomen

Aanvankelijk kan hersenvliesontsteking vage griepachtige klachten geven, zoals koorts en pijn. Vervolgens worden de symptomen erger. Ze zijn het hevigst bij bacteriële hersenvliesontsteking en kunnen zich daarbij binnen enkele uren ontwikkelen. De verschijnselen bij virale hersenvliesontsteking ontstaan in enkele dagen, terwijl het bij hersenvliesontsteking door een schimmel of tuberculose weken kan duren.

De belangrijkste symptomen zijn:

• zware hoofdpijn;
• koorts, algemeen ziek;
• keelpijn;
• stijve nek (de kin op de borst buigen is erg pijnlijk of zelfs onmogelijk);
• niet tegen fel licht kunnen;
• misselijkheid en overgeven;

bij meningokokkenmeningitis verschijnen vaak roodpaarse plekken op de huid (ter grootte van een speldenknop tot grote vlekken), die niet verdwijnen als erop wordt gedrukt.

Huidafwijkingen door meningokokken

Bij meningokokkenmeningitis veroorzaken bacteriën in het bloed donkerrode of paarse plekken op de huid die niet verdwijnen als erop wordt gedrukt.

De prognose

Virale hersenvliesontsteking is meestal binnen een tot twee weken over. Bij bacteriële hersenvliesontsteking kan volledig herstel weken tot maanden duren. Soms blijven er afwijkingen bestaan, zoals doofheid of geheugenverlies door beschadiging van een deel van de hersenen. Ongeveer 10 procent van de mensen met bacteriële hersenvliesontsteking overlijdt. Dit gebeurt het meest bij kinderen en ouderen.

Is het te voorkomen?

Gezinsleden van iemand met meningokokkenmeningitis kunnen als voorzorgsmaatregel antibiotica krijgen. Hiermee wordt voorkomen dat bacteriën vanuit de keel anderen besmetten. Kinderen worden tegenwoordig ingeënt tegen Haemophilus influenzae type B, een belangrijke veroorzaker van hersenvliesontsteking bij kinderen.

Mensen die naar gebieden met een hoog risico reizen, bijvoorbeeld Afrika, kunnen tegen meningokokken type C worden ingeënt. In Nederland worden kinderen standaard tegen meningokokken C ingeënt.

Risicofactoren

Leeftijd

Risicofactor hangt af van de oorzaak

Geen factor van betekenis

Geen factor van betekenis

Leefwijze

Risicofactor hangt af van de oorzaak

Geslacht

Geen factor van betekenis

Erfelijkheid

Geen factor van betekenis