schizofrenie
Wat is schizofrenie?
Schizofrenie is een ingewikkelde stoornis met vaak ernstige psychische en sociale gevolgen. Schizofrenie komt niet door één enkele oorzaak,
maar door vele dingen tegelijk. Het is niet makkelijk schizofrenie vast te stellen: er is een grote lijst van verschijnselen die in allerlei
combinaties bij schizofrenie voorkomen.
De vele verschijnselen van schizofrenie zijn te verdelen in vijf groepen. Iemand heeft schizofrenie als hij minstens twee van deze
verschijnselen heeft, en daarnaast sociaal en in zijn werk niet goed meer functioneert. Soms is één van de verschijnselen al genoeg om iemand
schizofreen te noemen, als bijvoorbeeld de wanen bizar zijn of als iemand stemmen hoort.
De verschijnselen worden verdeeld in de volgende vijf groepen.
- wanen
- hallucinaties
- negatieve symptomen
- onsamenhangend gedrag
- ernstig chaotisch gedrag, en lichaamsbewegingen die vreemd overkomen. Dit laatste wordt katatoon gedrag genoemd.
Sommige mensen met schizofrenie vinden zelf dat ze niets mankeren. Dat maakt dat ze geen behandeling willen.
naar boven
Verschijnselen van schizofrenie
De eerste twee groepen van verschijnselen van schizofrenie worden wel de positieve verschijnselen genoemd: wanen en hallucinaties. Deze zijn
namelijk duidelijk aanwezig.
De zogenoemde negatieve verschijnselen geven aan dat er iets mist. Het gaat dan om het minder worden van daadkracht, emoties, spraak en
gedachten; een gebrek aan energie en het vlakker worden van gevoel.
De laatste twee groepen van verschijnselen gaan over gestoord denken,
praten en doen.
Wanen
Iemand met schizofrenie kan zich iets inbeelden dat niet klopt met de werkelijkheid. Bijvoorbeeld:
- Hij gelooft dat iemand anders of een hogere macht de baas is over zijn gedachten en gedrag.
- Hij heeft het idee achtervolgd te worden, of denkt slachtoffer te zijn van allerlei complotten. Hij kan denken dat iemand hem wil kwaad
doen of wil doden. Dit heeft paranoia, of achtervolgingswaan.
- Hij denkt dat de gebeurtenissen of berichten in de media speciaal voor hem bestemd zijn, zoals berichten over het naderend einde van de
wereld.
- Hij denkt dat hij een bijzonder persoon is, een afgezant van God, of iemand met buitengewone gaven.
Hallucinaties
- Iemand met hallucinaties hoort, ziet, ruikt, voelt dingen die anderen niet horen, zien, ruiken of voelen. Vooral het horen van stemmen en
het zien van dingen of personen komen veel voor. Zo?n stem kan bijvoorbeeld commentaar geven, of advies of opdrachten. Wie zo?n stem hoort,
geeft soms ook antwoord en dan lijkt het of hij in zichzelf praat.
Gebrek aan energie en motivatie
- Iemand met schizofrenie heeft vaak moeite om met iets te beginnen of om dat af te maken. Hij kan niet meer studeren of werken, sociale
contacten onderhouden, zich ontspannen of zichzelf goed verzorgen.
Vlakker worden van gevoel
- iemand met schizofrenie kan een indruk geven of zelf het idee hebben dat zijn gevoelens veel minder zijn geworden of verdwenen.
Onsamenhangende spraak
- Heeft iemand schizofrenie, dan kan hij moeite hebben om zijn gedachten op een rijtje te krijgen: in een gesprek springt hij van de hak op
de tak of verliest de draad van zijn verhaal. Dan is hij moeilijk te volgen. Dit wordt nog erger als hij ongewone woorden gebruikt. Soms
valt hij ook helemaal stil, en is het sowieso moeilijk met hem te praten.
Chaotisch gedrag en vreemde lichaamsbewegingen
- Iemand met schizofrenie kan raar overkomen door vreemde gezichtsuitdrukkingen en lichaamsbewegingen: het kunnen grote bewegingen zijn, die
ook nog steeds maar weer herhaald worden. Bewegingsdrang wordt dit wel genoemd.
Verder zijn er vaak problemen met het geheugen, concentratie en het doen van ingewikkelde dingen. Ook dit maakt het moeilijker om (weer) te
gaan werken, sociale contacten te onderhouden en zelfstandig te wonen.
naar boven
Hoe ontstaat schizofrenie?
Over oorzaken van schizofrenie valt nog weinig te zeggen. Het heeft meer dan één oorzaak. Het is waarschijnlijk een samenspel van
persoonlijkheid, stress, hersenontwikkeling en hersenprocessen, en dingen in de omgeving. Het is onbekend hoe iemand dan precies schizofrenie
krijgt.
Wel zijn extra risico's bekend. Dat wil zeggen: er is meer risico in onderstaande gevallen. De extra risico's
hebben te maken met geslacht en leeftijd, met individuele kwetsbaarheid, met de omgeving, en met levensgebeurtenissen.
Geslacht en leeftijd
- Schizofrenie begin vaak in de late puberteit en bij jongvolwassenen. Bij mannen vaak jonger dan bij vrouwen.
- Mannen krijgen het vaker.
- Bij jonge kinderen is het zeldzaam: niet meer dan 4% van de mensen met schizofrenie krijgt het voor hun 15de jaar.
- Het aantal ouderen met schizofrenie groeit. 10% van deze groep kreeg schizofrenie na hun 45e. Dit komt doordat mensen steeds ouder
worden.
- Deze late schizofrenie gebeurt vaker bij vrouwen en gaat dan vooral samen met paranoia: het idee achtervolgd te worden, of denken dat
iemand je kwaad wil doen of je wil doden.
Individuele kwetsbaarheid
- Schizofrenie in de familie maakt de kans dat een ander familielid het ook krijgt tien tot vijftig keer groter. Dit betekent nog niet dat
het erfelijk is.
- Uit onderzoeken met eeneiige tweelingen blijkt wel dat als de één het heeft, de andere helft van de tweeling een kans van 40-50% om het
ook te krijgen.
- Het lijkt erop dat schizofrenie te maken heeft met een gestoorde ontwikkeling van het zenuwstelsel op kinderleeftijd, of al voor de
geboorte.
- Een aantal gebeurtenissen rond de geboorte (keizersnede, tangverlossing, laag geboortegewicht, verkeerde resusfactor) zou de kans groter
maken op schizofrenie, maar zeker is dit niet.
- Schizofrenie komt iets vaker voor bij mensen met een geremde persoonlijkheid, of bij mensen die wat angstig en emotioneel in het leven
staan, of een gevoelige natuur hebben.
- Zwaar drinken en roken en het gebruik van drugs komt veel voor bij mensen met schizofrenie. Dit maakt het nog niet tot een oorzaak van
schizofrenie. Het is eerder andersom: mensen met schizofrenie gebruiken drank en drugs om hun klachten en lijden te verminderen.
Zelfmedicatie wordt dit genoemd.
- Het kan goed zijn dat heel geregeld gebruik van hasj en wiet een psychose kan uitlokken. Maar let op: een psychose is niet hetzelfde als
schizofrenie.
Omgeving
- Mensen in de stad hebben vaker psychotische verschijnselen en misschien schizofrenie.
Levensgebeurtenissen
- Gebeurtenissen als vertrek uit het ouderlijk huis, scheiding, verlies van een dierbare of een baan, het verwachten of krijgen van een kind
kunnen schizofrenie uitlokken. Het is duidelijk dat dit lang niet voor iedereen vervelende of belastende gebeurtenissen zijn. Maar mensen
die gevoelig zijn voor schizofrenie hebben misschien meer moeite met veranderingen.
- Dak- en thuisloosheid kan schizofrenie uitlokken. Maar het kan heel goed andersom zijn: de schizofrenie veroorzaakt dak- en
thuisloosheid.
naar boven
Hoe verloopt schizofrenie?
Het is niet te zeggen hoe het mensen met schizofrenie vergaat in de toekomst. Bij sommigen gaat het over, anderen herstellen niet of gaan
juist verder achteruit. Deze verschillen kunnen zelfs in één familie voorkomen.
De kans op herstel is groter bij vrouwen, mensen met een
partner, mensen zonder schizofrenie in de familie, mensen met een hoog IQ en die goed functioneerden voor ze de ziekte kregen.
naar boven
Hoe wordt schizofrenie vastgesteld?
Schizofrenie kan niet worden vastgesteld met bijvoorbeeld bloedonderzoek of hersenscans. Het hangt sterk af van de inzichten en de ervaring
van de behandelaar.
- De behandelaar vraagt naar symptomen, zoals die in de lijst met verschijnselen staan, kijkt naar andere gevallen in de familie en andere
stoornissen.
- Hij kijkt naar hoe iemand er aan toe is, vooral of iemand op dat moment een gevaar is voor zichzelf of voor zijn omgeving.
- Hij kijkt of het niet gaat om verslaving aan drank of drugs.
- Hij kijkt naar de lichamelijke toestand, en naar bijvoorbeeld medicijngebruik. Medicijnen en sommige lichamelijke aandoeningen kunnen
namelijk psychotische verschijnselen geven.
naar boven
Hoe vaak komt schizofrenie voor?
Schizofrenie komt niet vaak voor. In Nederland zijn er 60 tot 80.000 mensen met schizofrenie.
Eén op de honderd mensen krijgt de
stoornis. In een straat met 100 volwassen bewoners krijgt er dus 1 schizofrenie.
naar boven
Hoe wordt schizofrenie behandeld?
Schizofrenie is niet te genezen. Dat komt omdat het onbekend is wat de oorzaak is.
In veel behandelingen wordt aandacht gegeven aan ziekte-inzicht: mensen met schizofrenie hebben zelf vaak niet het idee dat ze ziek zijn, en
stoppen met de behandeling als het weer iets beter gaat. Maar medicijnen bijvoorbeeld zorgen ervoor dat er geen terugval of een psychose komt.
Dan moet iemand wel medicijnen blijven gebruiken. Het doorgaan met de behandeling wordt therapietrouw genoemd. Veel andere behandelingen
willen die therapietrouw groter maken.
Psycho-educatie
Bij psycho-educatie krijgen mensen iemand met schizofrenie en hun omgeving uitvoerige informatie over de stoornis, de gevolgen, medicijnen en
hun bijwerkingen, welke stappen er genomen worden in de behandeling.
Het gaat ook om het leren ontdekken van voortekenen: wat gebeurt er
vóór een terugval? Als mensen dat leren, dan kunnen ze ook eerder er iets aan doen.
Meestal gaat om ongeveer 10 bijeenkomsten.
Familie
Voor mensen met schizofrenie is het goed dat familieleden blijvend betrokken zijn. Door familie erbij te betrekken kan er een goed advies
gegeven worden over hoe iemand het best kan worden opgevangen. Als familie en patiënt elkaar beter begrijpen, geeft dat minder spanning.
Gezinstherapie
Soms is het goed dat ook familieleden behandeld worden. Dat kan onderlinge spanning en kritiek verminderen.
Cognitieve gedragstherapie
Samen met de behandelaar wordt gekeken naar de manier van denken en het gedrag. Daarna gaan patiënten dat
veranderen. Deze behandeling zorgt ervoor dat iemand niet stopt met de behandeling (de zogenoemde therapietrouw); de behandeling helpt te
herstellen na een acute periode en helpt een beetje om terugval te voorkomen.
Trainingen
Daarnaast zijn er nog trainingen om het geheugen, de aandacht, en de sociale vaardigheden te verbeteren.
Elke behandelaar in de geestelijke gezondheidszorg moet werken volgens de Multidisciplinaire Richtlijn Schizofrenie.
naar boven
Behandeling van schizofrenie met medicijnen
In de acute fase van schizofrenie heeft de behandeling tot doel de psychotische symptomen, de angst en verwarring te verminderen. Medicijnen
spelen hierbij een belangrijke rol. Daarnaast draagt een rustige, veilige omgeving bij aan herstel.
Bij de behandeling van een psychose
kunnen verschillende medicijnen worden gebruikt. De belangrijkste zijn de antipsychotica.
Zij gaan de psychotische verschijnselen tegen en helpen een volgende psychose voorkomen.
Soms is het nodig naast een antipsychoticum een middel te gebruiken dat de stemming beïnvloedt, bijvoorbeeld lithium of een antidepressivum.
Slaap- en kalmeringsmiddelen worden ook geregeld voorgeschreven. De slaapmiddelen helpen bij het opnieuw vinden van een normaal dag- en
nachtritme; kalmeringsmiddelen verminderen angst en onrust.
naar boven
Misverstanden over schizofrenie
In de loop van de geschiedenis zijn allerlei misverstanden over schizofrenie ontstaan. Ze worden hier rechtgezet.
- Schizofrenie is niet hetzelfde als gespleten persoonlijkheid.
- Mensen met schizofrenie gedragen zich niet de hele tijd als gekken: af en toe komen ze wat vreemd over, maar meestal zijn ze redelijk
normaal in hun doen en laten.
- Schizofreen wil niet zeggen: agressief. Sommige mensen met schizofrenie kunnen gewelddadig zijn, maar de meesten zijn dat niet. Als ze al
gewelddadig zijn, dan komt dat doordat zo iemand ook een zware gebruiker van alcohol of drugs is, of in een psychose zit. Van alle gevallen
van geweld in Nederland heeft misschien 2 tot 4% te maken met schizofrenie. En dan is er nog geen rekening gehouden met drank of drugs.
- Schizofrenie is niet de schuld van ouders. Het ligt niet aan de opvoeding. Wel kan overbezorgdheid en constante kritiek het herstel
belemmeren of zorgen voor een terugval van jongeren die al schizofrenie hebben.
naar boven
Schizofrenie en psychose
Iemand met schizofrenie kan in een psychose terechtkomen. Dan kan iemand last hebben van bijvoorbeeld stemmen horen, hallucinaties, onsamenhangend praten, chaotisch
gedrag of vreemde lichaamsbewegingen. Maar een psychose kan ook bij andere stoornissen voorkomen, of komen door extreem gebruik van alcohol of
drugs.
naar boven
Adviezen voor iemand met schizofrenie
Adviezen voor iemand met schizofrenie zijn lastig te geven. Kenmerk van schizofrenie is dat mensen zelf vaak vinden dat ze niets mankeren.
Voor de mensen met schizofrenie die er wat aan willen doen, de volgende adviezen.
- ? Zorg dat u genoeg weet over schizofrenie. Zorg er ook voor dat mensen die voor u belangrijk zijn, er genoeg over weten. De sites
schizofrenieplein.nl en psychoseplein.nl geven veel informatie.
- Soms is er verschil tussen welke behandeling uw behandelaar wil en wat u zelf wil. Overleg hierover met hem.
- U moet weliswaar zelf uw schizofrenie aanpakken, maar vrienden, familie en hulpverleners kunnen u daar goed bij helpen. Vereniging Anoiksis
organiseert lotgenotencontact voor mensen met schizofrenie.
- Bespreek met de behandelaar en mensen uit uw omgeving bij wie u terecht kunt voor hulp, ook 's avonds en in het weekend.
- Zoek samen met de behandelaar, familie en vrienden uit wat er voorafgaat aan terugkeer van de stoornis. Schrijf de mogelijke voortekenen
op en ga regelmatig na of ze zich voordoen. Vereniging Anoiksis heeft een lijst met voorboden op hun site staan.
- Neem de tijd om met uw behandelaar, familie en vrienden uit te zoeken hoe om te gaan met schizofrenie. Neem de tijd om uit te vinden of,
en welk werk haalbaar is, bijvoorbeeld parttime of fulltime, betaald of vrijwillig. Neem niet te veel hooi op uw vork.
- Veel mensen schrikken van iemand met psychische klachten en reageren afwijzend. Bepaal daarom zelf wat u wel en niet vertelt en aan wie.
Vertel oppervlakkige kennissen een beperkte versie en reserveer het complete verhaal voor mensen die dichtbij staan.
naar boven
Adviezen voor familie van iemand met schizofrenie en betrokkenen
Een familielid met schizofrenie is een zware belasting voor de omgeving. Schizofrenie is een ernstige aandoening met veel gevolgen voor
patiënt en omgeving. Familieleden moeten de al dan niet tijdelijke veranderingen in de persoonlijkheid en het gedrag van hun familielid
accepteren. Tegelijkertijd is het goed als zij hun familielid blijven bijstaan omdat dit gunstig is voor het herstel en terugval kan
voorkomen.
Er is al lange tijd een organisatie actief, speciaal voor familieleden: Vereniging Ypsilon. Ze geven
informatie, adviezen, organiseren lotgenotencontact, en behartigen de belangen van familie en patiënten.
Kijk voor adviezen ook op www.schizofrenieplein.nl, onder het kopje: Wat kan ik doen?
- Zorg dat u genoeg weet over schizofrenie en de mogelijke gevolgen.
- De problemen en het bijbehorende gedrag komen voort uit de stoornis. Dat heeft dus zelden met u als familielid of huisgenoot te maken.
- Vraag waar u iemand wel en niet bij kunt helpen. Soms moet u betrokken zijn, soms is het goed om juist afstand te nemen.
- Ook al heeft iemand in uw omgeving schizofrenie, dat betekent niet dat u maar alles moet accepteren. Bespreek met de persoon in kwestie
waar uw grenzen liggen. Neem niet alles over.
- Gebruik uw energie om actief aan de slag te gaan en te leren omgaan met de situatie. Bijvoorbeeld door samen met uw familielid een cursus
over schizofrenie te volgen.
- Doe uw eigen dingen, en doe de dingen die plezier en ontspanning geven. Dit voorkomt dat u zelf overbelast raakt.
- Zorg ervoor dat u zelf uw hart kunt luchten bij enkele mensen in uw omgeving. Houd ook contact met mensen buiten het gezin.
- Zoek mensen in vergelijkbare situaties, bijvoorbeeld via Vereniging Ypsilon of Stichting Labyrint / In
Perspectief.
- Behandelaars moeten de partner en naaste familie betrekken bij de behandeling. Direct betrokkenen kunnen immers veel bijdragen aan een
succesvolle behandeling, maar daarvoor is uitleg en begeleiding van de behandelaar nodig.
- Vraag de behandelaar hoe u als familie het beste kunt omgaan met de stoornis van uw partner of familielid.
- Veel instellingen voor geestelijke gezondheidszorg organiseren voorlichtingsbijeenkomsten of cursussen voor familieleden. Vraag er
naar.
Het komt voor dat iemand geen hulp accepteert of bijvoorbeeld weigert medicijnen te gebruiken. Dat leidt voor familieleden tot
dilemma's en lastige situaties. Informeer bij Ypsilon of stichting Labyrint/In Perspectief welke oplossingen er zijn of hoe u kunt
omgaan met de situatie.
naar boven
Zorg voor mensen met schizofrenie
De volgende methoden van revalidatie en begeleiding zijn mogelijk voor mensen met schizofrenie:
- dagbesteding
- individuele rehabilitatie
- leren zelfstandig te leven
- supported employment
- casemanagement
- hulpverleningsteams in wijken
- assertive community treatment
Van supported employment en assertive community treatment is aangetoond dat het werkt; van de wijkhulpverleningsteams is de werking enigszins
aangetoond. Van de andere methoden is niet aangetoond dat het werkt. Zie verder www.trimbos.nl,
informatie voor professionals voor meer informatie.
naar boven
Meer informatie over schizofrenie
De huisarts kan meer informatie geven over schizofrenie en eventueel doorverwijzen.
Uitgebreidere informatie op www.trimbos.nl, informatie voor professionals; onder andere over:
- onderscheid met andere stoornissen
- verloop
- samengaan met andere psychische stoornissen
- uitgebreide informatie over medicijnen en andere behandeling
- gevolgen van schizofrenie, maatschappelijk en voor de kwaliteit van leven
- vormen van rehabilitatie en begeleiding
- waar mensen terecht kunnen voor hulp en begeleiding
- literatuurverwijzingen (van met name wetenschappelijk onderzoek)
Elke behandelaar in de geestelijke gezondheidszorg moet werken volgens de Multidisciplinaire Richtlijn Schizofrenie. De Richtlijn is gemaakt
voor professionals, evenals de samenvatting.
De Richtlijnproducten kunt u bestellen bij het Trimbos-instituut.
Andere producten over schizofrenie? Ga naar www.trimbos.nl/producten, en zoek op
schizofrenie.
naar boven