Wel een PSA-test
Bloedonderzoek: de PSA-test
De PSA-test is een bloedonderzoek waarbij de hoeveelheid Prostaat Specifiek Antigeen (PSA) in uw bloed wordt gemeten. PSA is een eiwit dat in de prostaat wordt gemaakt en normaal gesproken in kleine hoeveelheden in het bloed voorkomt. Het nut van de PSA-test voor mannen zonder klachten is op dit moment nog niet wetenschappelijk bewezen.
naar boven
Wat betekent de uitslag van de PSA-test?
Een verhoogd PSA-gehalte in het bloed kán op prostaatkanker wijzen, maar zeker is het niet. Het geeft een indruk van de kans: hoe hoger de PSA-waarde, des te groter de kans dat er sprake is van prostaatkanker.
Boven de 50 jaar blijken 20 van de 100 mannen (20%) een verhoogde PSA-waarde te hebben. Die verhoogde waarde kan op prostaatkanker wijzen, maar ook op een goedaardige prostaatvergroting, een urineweginfectie of een prostaatontsteking. Daarom is bij een verhoogde PSA-waarde altijd vervolgonderzoek nodig.
De meeste mannen van 50 jaar en ouder (80%) hebben een normale (= niet verhoogde) PSA-waarde.
Een laag PSA-gehalte is bij prostaatkanker minder waarschijnlijk, maar bewijst niet dat u geen prostaatkanker heeft. Iemand met een normale uitslag kan toch (beginnende) prostaatkanker hebben: 1 op 100 mannen met een normaal PSA-gehalte (1%) kan toch nog later verschijnselen van prostaatkanker ontwikkelen.
De PSA-test geeft dus weinig zekerheid over het wel of niet hebben van prostaatkanker.
naar boven
Wat gebeurt er met 100 mannen die hun PSA laten testen?
Hieronder ziet u een overzicht van de uitslagen die men kan verwachten als honderd mannen (50 tot 70 jaar) hun PSA laten testen.
Populatiediagram (KWF Kankerbestrijding)
naar boven
Wat voor uitslag kan de PSA-test geven?
Er zijn twee uitslagen mogelijk:
De PSA-waarde is normaal (0-4)
- Het is niet aannemelijk dat u nu prostaatkanker heeft, tenzij het inwendig onderzoek verdacht is.
- Op dit moment is geen verdere actie nodig. Afhankelijk van uw leeftijd of PSA-waarde kunt u – in overleg met uw arts - overwegen de test over enkele jaren te herhalen.
De PSA-waarde is verhoogd (hoger dan 4)
- Vervolgonderzoek door een specialist is nodig om na te gaan wat de oorzaak van de verhoging is.
naar boven
Wat zijn de voordelen van de PSA-test?
Als de PSA-waarde normaal is, kunt u zich gerustgesteld voelen dat u geen prostaatkanker heeft. Als de PSA-waarde verhoogd is of het inwendig onderzoek abnormaal is, kan met vervolgonderzoek worden nagegaan of u prostaatkanker heeft. Het achterliggende idee van vroege opsporing van prostaatkanker is dat de kans op een succesvolle behandeling mogelijk groter is dan bij latere ontdekking. Het is echter nog niet bekend of vroege opsporing van prostaatkanker levensverlengend is of tot minder sterfte leidt.
naar boven
Wat zijn de nadelen van de PSA-test?
De PSA-test alleen is onvoldoende om vast te stellen of u prostaatkanker heeft en geeft dus geen zekerheid. De uitslag kan wijzen op prostaatkanker, ook als u geen prostaatkanker heeft. Dit noemen we een vals-positieve testuitslag. Ongeveer 16 van de 20 (80 van de 100) mannen met een verhoogd PSA-gehalte hebben uiteindelijk geen prostaatkanker en zijn hierover een periode onnodig in onzekerheid geweest. Ook is het in zeldzame gevallen mogelijk dat de uitslag van de PSA-test normaal is terwijl er toch beginnende prostaatkanker aanwezig is (een vals-negatieve uitslag). Bij ongeveer 4 van de 100 mannen zal bij een herhalingsonderzoek vier jaar later alsnog prostaatkanker worden aangetoond. Voor veel mannen is het erg lastig om te gaan met de onzekerheden en onduidelijkheid die de uitslag van de PSA-test biedt.
naar boven
Welke onderzoeken kunnen volgen na de PSA-test?
Als uw PSA-waarde verhoogd is, is vervolgonderzoek door een specialist (uroloog) nodig om na te gaan wat daarvan de reden is. Deze zal de prostaat opnieuw onderzoeken om te controleren of er afwijkingen zijn
Allereerst zal de arts met een vinger via de anus de prostaat aftasten; dit onderzoek noemen we het rectaal toucher. Oudere mannen hebben vaak een wat grotere prostaat, maar dat heeft zelden iets met kanker te maken. Een onregelmatige, asymmetrische, knobbelige vorm kán op prostaatkanker wijzen, maar geeft daarover geen zekerheid. Anderzijds: ook als de prostaat normaal en gelijkmatig aanvoelt, is prostaatkanker niet uitgesloten.
Mannen kunnen zich opgelaten voelen bij het rectaal toucher. Ook kan het een onplezierig gevoel geven, maar over het algemeen doet het geen pijn.
Verder kan het nodig zijn dat de specialist stukjes weefsel (biopten) van de prostaat wegneemt voor laboratoriumonderzoek. Dat gebeurt door middel van een biopsie: via de anus of de bilnaad brengt de uroloog een apparaatje naar binnen waarmee hij de prostaat op een beeldscherm kan zien. Met behulp van een holle naald neemt de arts op verschillende plaatsen van de prostaat stukjes weefsel (biopten) af.
Veel mannen ervaren de biopsie als onplezierig of pijnlijk, maar meestal wel acceptabel. Soms is plaatselijke verdoving nodig. Er is een vrij grote kans dat u na het onderzoek bloed in de urine of het zaadvocht aantreft en een lichte pijn voelt. Soms treedt als complicatie een ontsteking met temperatuursverhoging op. Om dat laatste te voorkomen krijft u kortdurend antibiotica.
De uitslag van de het weefselonderzoek is na 1 tot 2 weken bekend. De uitslag is normaal bij 8 van de 10 mannen die een prostaatbiopsie hebben gehad. Bij niet-afwijkende uitslagen kan het evenwel in een aantal gevallen vóórkomen dat de kankercellen niet in het weefsel zijn terechtgekomen. Dan is er reden om het weefselonderzoek te herhalen. Onduidelijk is in welke gevallen de biopsie moet worden herhaald en in welke gevallen een negatieve biopsie het einde van het onderzoek betekent. In een aantal gevallen kan het voorkomen dat kankercellen niet in het afgenomen weefsel zijn terechtgekomen. Bij enige twijfel wordt het weefselonderzoek herhaald.
naar boven
Als er prostaatkanker is ontdekt, welke behandelingen zijn er dan mogelijk?
Uw behandelend arts vertelt u welke van de hier genoemde behandelingen in uw geval mogelijk zijn. U bespreekt samen welke aanpak voor u het meest geschikt lijkt. Welke behandeling in uw geval mogelijk is, hangt af van uw leeftijd en algemeen conditie, van het soort kankercellen en van de aard, omvang en groei van het gezwel.
- actieve observatie
- operatie
- bestraling
Actieve observatie, ook wel ‘oplettend afwachten’ genoemd, kan het advies zijn bij bijvoorbeeld een kleine tumor, een weinig agressieve tumor of wanneer iemand andere ernstige aandoeningen heeft. Actieve observatie bestaat uit een regelmatige controle van het PSA-gehalte (bijvoorbeeld elke 3 tot 6 maanden). Bij gelijkblijvende of zeer langzaam oplopende PSA-waarden wordt doorgaans niet behandeld. Alleen als de PSA-waarden flink gaan stijgen of er andere verschijnselen optreden, adviseert de arts een operatie of bestraling. De reden voor deze ‘behandeling’ is dat prostaatkanker niet altijd doorgroeit en niet altijd leidt tot uitzaaiing of klachten. Dit geldt met name als er sprake is van een prostaatkanker met een laag PSA gehalte bij een patiënt in goede lichamelijke conditie.
Bij een operatie (prostatectomie) wordt de hele prostaat verwijderd. Voor een operatie komen vooral mannen in aanmerking met een goede algemene conditie. Het is niet altijd te vermijden dat tijdens de operatie zenuwen worden beschadigd. Een groot deel van de mannen (80 tot 90%) heeft na de operatie erectieproblemen (impotentie). Daarnaast heeft een deel van de mannen (ongeveer 30%) na de operatie ongewild urineverlies (incontinentie), hetgeen zich na verloop van de tijd iets verbetert. Een deel van deze mannen had voor de behandeling ook al last van erectieproblemen en ongewild urineverlies.
Bestraling van de prostaat kan kankercellen in de prostaat vernietigen.
Uitwendige bestraling (door de huid heen): Ongeveer 7 weken lang gaat u elke werkdag naar de polikliniek voor een bestarling. Hierbij vangen delen van de blaas en endeldarm ook straling op. Hierdoor kunnen tijdens de behandelperiode diarree en/of bloedverlies optreden. Na de bestraling heeft ongeveer 10% darmproblemen. Ook voelen patiënten zich vaak moe tijdens de bestralingsperiode. Na uitwendige bestraling heeft ongeveer de helft van de mannen blijvend last van impotentie. Een deel van deze mannen had voor de behandeling ook al last van impotentie en/of darmproblemen. Sommige mannen (5 tot 10%) krijgen ongewild urineverlies. .
Inwendige bestraling van de prostaat door radio-actieve zaadjes in de prostaat te plaatsen. Daarvoor is meestal een ziekenhuisopname van een tot enkele dagen nodig. Inwendige bestraling heeft waarschijnlijk minder bijwerkingen dan uitwendige bestraling, maar is niet altijd mogelijk. Dit hangt onder meer af van de omvang van de prostaat, de hoogte van het PSA-gehalte van uw bloed en de mate van agressiviteit van de tumor. Na inwendige bestraling krijgt een deel van de mannen (10 tot 40%) erectieproblemen. Sommige mannen (5 tot 10%) krijgen plasproblemen en/of problemen met de ontlasting.
Meer informatie over wat deze behandelingen inhouden, is te vinden op de website van KWF Kankerbestrijding.
Voor mannen die prostaatkanker hebben, heeft de ziekte meer gevolgen dan de bijwerkingen van de verschillende behandelingen. Het beïnvloedt het dagelijks leven en dat van de omgeving. Wat het betekent om prostaatkanker te hebben en de gevolgen daarvan voor de kwaliteit van leven, komt in deze keuzehulp niet zo uitgebreid aan bod. Voor lotgenotencontact en ervaringsverhalen van mannen met prostaatkanker en hun naasten, vindt u meer informatie bij de Stichting Contactgroep prostaatkanker.
naar boven
Hoe vaak te testen?
De PSA-test kunt u éénmalig doen, maar veel mannen laten zich vaker testen. Dat betekent dan wel dat u meer kans loopt op het ondergaan van biopsieën.
naar boven
