XTC

In het kort

XTC is een drug en wordt verkocht in de vorm van pillen en capsules. Deze hebben verschillende kleuren en vormen en zijn vaak voorzien van een afbeelding. De werkzame stof die in XTC zit heet MDMA. Vaak worden pillen als 'XTC' verkocht, terwijl ze het in werkelijkheid niet zijn. Dat zit er geen MDMA in, maar iets wat er op lijkt of totaal andere stoffen. Stoffen die heel anders en onvoorspelbaar kunnen werken. Of helemaal niet.

• Verslavend? Lichamelijk niet, Geestelijke afhankelijkheid komt sporadisch voor.
• Steeds meer nodig voor zelfde effect? Nee.
• Effecten korte termijn: Oppeppend/bewustzijnsveranderend. Omgeving wordt anders waargenomen; versterking van gevoelens van intimiteit met anderen.
• Gevolgen lange termijn: Vermoedelijk veroorzaakt XTC veranderingen in de hersenen; het geheugen kan worden aangetast, de drug kan invloed hebben op de concentratie en de stemming (depressiviteit).
• Belangrijk: Bij het gebruik van hoge doseringen overheerst het 'speed'-efffect; XTC is gevaarlijk bij hart- en vaatziekten, suikerziekte en epilepsie.

Wat is het?

XTC is een drug. In het Engels uitgesproken geven de letters de woordklank 'ecstasy', wat extase betekent. XTC is in de vorm van pillen, capsules en poeders te koop. Pillen hebben verschillende kleuren en vormen en zijn vaak voorzien van een afbeelding. Vaak hebben de pillen een naam die verband houdt met de vorm of de afbeelding die erop staat: bijvoorbeeld 'kroontje', 'euro' en 'smiley'.

Waar komt het vandaan?

MDMA werd rond 1900 voor het eerst in een laboratorium gemaakt. In de Verenigde Staten is het in de jaren '70 af en toe experimenteel bij psychotherapie gebruikt, omdat patiënten er opener en spraakzamer van werden. Het middel kwam daarna op de zwarte markt terecht en werd onder de naam XTC populair in discotheken. In de jaren '80 dook het op in Europa. Ondanks wettelijke verboden, zoals in de Verenigde Staten in 1985 en in Nederland in 1988, is de verspreiding toegenomen. XTC wordt gemaakt in illegale laboratoria. Via netwerken van dealers en subdealers komt het bij de gebruikers terecht. De prijs per pil of capsule varieert van 2 tot 10 euro.

Wat zit er in?

De werkzame stof die in XTC zit, heet MDMA (3,4 methyleendioxymethamfetamine). MDMA heeft een dubbel effect. Enerzijds is het een stimulerend middel met een oppeppende werking. Anderzijds is er een bewustzijnsveranderend effect: de waarneming wordt intenser en het gevoel van verbondenheid met anderen neemt toe. Met de vraag 'Wat zit in XTC?' is meteen één van de problemen rond XTC aangeroerd: soms worden pillen als 'XTC' verkocht, terwijl ze het in werkelijkheid niet zijn. Dan zit er geen MDMA in, maar iets wat er op lijkt of totaal andere stoffen. Stoffen die heel anders en onvoorspelbaar kunnen werken. Of helemaal niet.

Hoe gevaarlijk is het?

• Er is onderzoek gedaan naar de schadelijkheid van XTC. Waarschijnlijk kan gebruik van XTC leiden tot veranderingen in de hersenen met aantasting van het geheugen, de concentratie en de stemming (depressiviteit). Het gevaar neemt toe naarmate meer en vaker gebruikt wordt. Het is niet uit te sluiten dat ook eenmalig gebruik van een hooggedoseerde pil al tot zo'n effect op de hersenen leidt. Het is nog niet bekend hoe ingrijpend dit is en of het blijvend is. Ook is nog onduidelijk welke invloed XTC heeft in combinatie met andere middelen. De combinatie met andere middelen kan het risico op hersenschade vergroten. Daarnaast speelt de omgevingstemperatuur een rol. Door een hogere omgevingstemperatuur kan de lichaamstemperatuur stijgen. Hierdoor wordt het risico op hersenschade groter.
• Uit analyses van pillen blijkt dat als XTC verkochte pillen soms geen XTC-pillen zijn. Ze bevatten dan geen MDMA maar bijvoorbeeld MDEA, speed (amfetamine), MDA of nog andere stoffen (zoals mCPP), die al dan niet grote risico's met zich meebrengen bij gebruik. Soms is de samenstelling helemaal niet te achterhalen. Afgezien van de soort stof verschilt de dosering ook nog behoorlijk per pil. En er kunnen meer werkzame stoffen in één pil zitten. MDEA en MDA zijn aan MDMA verwante stoffen. Van MDEA is het oppeppende effect sterker dan het bewustzijnsveranderende effect. De werkingsduur is korter: 3 tot 5 uur. Het lijkt daardoor meer op speed, dat alleen oppeppend werkt. Een gebruiker die op zoek is naar het bewustzijnsveranderende effect, kan daardoor gemakkelijk in de verleiding komen om een 2e of zelfs 3e MDEA-pil te nemen, met alle risico's van dien. Speed heeft alleen een oppeppend effect (zie ook de tekst over Speed op deze website). Bij MDA overheerst de bewustzijnsveranderende werking. En MDA werkt 6 tot 8 uur, dus langer dan echte XTC.
• Wie XTC of een ander stimulerend middel gebruikt, voelt geen vermoeidheid en kan uren achter elkaar dansen. Als het dan ook nog warm en vochtig is en er onvoldoende gedronken wordt (fris of water!), bestaat het risico dat het lichaam oververhit raakt en uitdroogt. Het gevolg kan zijn dat de spieren en sommige organen, zoals de nieren, niet meer werken. Oververhitting is (levens-) gevaarlijk en moeilijk te behandelen. Dit risico speelt minder wanneer in de disco of feestruimte voldoende ventilatie en afkoeling is.
• In kringen van mensen die gedurende langere perioden of regelmatig XTC gebruiken, wordt melding gemaakt van grotere vatbaarheid voor infecties. Bij langdurig gebruik kunnen zich ook depressies, angsten, paniekreacties en slaapstoornissen voordoen. Niet zelden gaat het dan om bestaande problemen die in verhevigde mate terugkomen.
• Mensen met astma, een zwak hart, hoge bloeddruk, suikerziekte of epilepsie moeten zeker geen XTC gebruiken. XTC kan ook depressies, angstaanvallen en psychoses versterken. Tenslotte is XTC tijdens de zwangerschap en bij borstvoeding af te raden.
• De combinatie met andere middelen, zoals alcohol en medicijnen, is riskant. Er is meer kans op vervelende en gevaarlijke complicaties. Eens temeer omdat pillen wisselend van samenstelling en dosering zijn. Voorzover bekend beïnvloedt XTC de werking van de anticonceptiepil niet. Wel kunnen gebruikers onder invloed van XTC gemakkelijker tot seksueel contact komen. Als daarbij geen condoom wordt gebruikt, bestaat het risico op besmetting met HIV of kun je een geslachtsziekte oplopen.
• XTC maakt overmoedig en kan het coördinatievermogen aantasten. XTC in het verkeer is dus gevaarlijk.
• Er zijn inmiddels XTC-doden gevallen. In enkele gevallen heeft het gebruik van XTC (of wat ervoor doorging) geleid tot zulke beschadigingen van de lever, dat transplantatie noodzakelijk was. Waarschijnlijk moet de oorzaak van deze ernstige gevallen gezocht worden in (de combinatie van) oververhitting, een verkeerd uitgepakte combinatie met andere middelen, een lichamelijke afwijking en/of overgevoeligheid bij de gebruiker. Maar niet ieder geval is op deze manier te verklaren.

Kun je het veilig gebruiken?

Nee. Slikken van XTC is riskant, ook als het maar voor één keer is. Bovendien weet een gebruiker nooit precies welke stof in een pil zit en hoeveel. Wie toch overweegt een pil te nemen, kan gebruik maken van de mogelijkheid deze te laten testen (www.drugs-test.nl).. Dit kan voorkomen dat een gebruiker zonder het te weten een andere, mogelijk nog gevaarlijker stof slikt of een veel grotere dosis binnen krijgt dan verwacht. Maar ook als uit de test blijkt dat het om XTC (MDMA) gaat, loopt de gebruiker risico's. Als iemand geen risico's wil lopen, moet hij niet gebruiken.

Wat zegt de wet?

Er worden twee soorten drugs onderscheiden. Minder riskante, zoals marihuana en hasj, worden 'softdrugs' genoemd. Drugs met een veel groter risico zoals heroïne, cocaïne en speed heten 'harddrugs'. Ook XTC wordt tot de harddrugs gerekend. Het produceren, verhandelen en bezitten van harddrugs is strafbaar. Maar het bezit van een kleine hoeveelheid XTC wordt in de praktijk niet met voorrang opgespoord en vervolgd.

Wat doet de overheid?

De overheid is realistisch en gaat er van uit dat het wettelijk verbod, de opsporing en vervolging van productie en handel en de voorlichting over de risico's van XTC op zich nog niet afdoende zijn om gebruik van XTC te voorkomen. De overheid laat daarom onderzoek doen, stimuleert voorlichting aan gebruikers en staat in bepaalde gevallen het testen van pillen toe. Steeds meer gemeenten verplichten discotheekeigenaren en organisatoren van grootschalige evenementen zoals party's tot het treffen van maatregelen om de risico's te beperken. Wat niet wil zeggen dat deze zaken overal goed geregeld zijn.

Wie gebruiken het?

XTC heeft vooral een reputatie als uitgaansdrug of 'dansdrug' voor jongeren en wordt vaak in verband gebracht met grootschalige dansfeesten en discotheken. In combinatie met lichteffecten en muziek kan het een trance veroorzaken waarin het dansen urenlang volgehouden kan worden. Het is zeker niet zo dat elke bezoeker van een disco of party XTC gebruikt. En menigeen is in staat om ook zonder XTC een halve nacht in trance door te dansen: de sfeer en het ritme zijn dan al genoeg. Ecstasy blijft (na cannabis) de belangrijkste illegale drug voor jongeren in het uitgaanscircuit, met name party's, maar er zijn aanwijzingen voor een stabilisatie van het gebruik. Een minderheid gebruikt XTC thuis in de verwachting daarmee een sfeer van intimiteit op te roepen.

Hoeveel iemand slikt, wisselt natuurlijk per persoon. Veel gebruikers nemen heel af en toe een pil in het weekend. Bij de meesten beperkt zich dat tot een bepaalde levensfase. Maar er blijven natuurlijk mensen voor wie een feest geen feest is zonder een paar pillen.

Wie XTC gebruikt, doet dat vanwege de effecten die het middel veroorzaakt of waarvan anderen zeggen dat ze optreden. Dit betekent, dat de gebruiker niet altijd vindt wat hij zoekt. Ook andere drijfveren spelen een rol. Sommige mensen vinden dat je 'alles moet proberen'. Anderen gebruiken om mee te doen, om de werkelijkheid te ontvluchten of vanwege de spanning.

Wat voelt de gebruiker?

De gebruiker wordt opgepept. Hij krijgt zowel lichamelijk als geestelijk een energiek gevoel. Vermoeidheid wordt onderdrukt. Dat wil niet zeggen dat deze verdwenen is. Als de pil uitgewerkt is, komt de vermoeidheid in versterkte mate terug. Tegelijkertijd wordt de waarneming intenser. Onder invloed van XTC worden mensen sneller intiem en vertrouwelijk met anderen. Een ingenomen pil of capsule begint na 20 tot 60 minuten te werken. Het eerste uur daarna is het effect het sterkst. Na 4 tot 6 uur is het weg. Sommige gebruikers blijven ook de volgende dag een licht na-effect voelen. Dat kan een prettig maar ook een leeg en gedeprimeerd gevoel zijn. Een depressieve of chagrijnige stemming kan dagen blijven hangen.Daarnaast komen een stijf gevoel in de kaken, hartkloppingen, een droge keel en mond, misselijkheid en benauwdheid voor. Af en toe zijn de bewegingen moeilijk te coördineren. Deze onaangename bijeffecten kunnen tot paniek leiden. De sterkte van de effecten hangt af van de pillen en de ingenomen hoeveelheid. Maar ook van de gevoeligheid, de stemming, de verwachting en de conditie van de gebruiker. Tenslotte is de omgeving waarin gebruikt wordt ook van invloed.

Is het verslavend?

Je kunt onderscheid maken tussen geestelijke en lichamelijke afhankelijkheid. We spreken van lichamelijke afhankelijkheid, als het lichaam protesteert wanneer met gebruik van een middel wordt gestopt (ontwenningsverschijnselen).XTC geeft geen ontwenningverschijnselen, maar er is wel steeds meer nodig om hetzelfde effect nog te voelen. Pas na een periode van niet-slikken treedt het bewustzijnsveranderende effect weer op. Het snel na elkaar slikken van XTC-pillen heeft dus geen enkele zin. Dat versterkt alleen de oppeppende werking en vergroot de kans op complicaties. Geestelijke afhankelijkheid houdt in dat de gebruiker steeds sterker naar het middel verlangt en zich eigenlijk niet meer prettig kan voelen zonder. Bij gebruik van XTC kan dat het geval zijn. Dat komt met name doordat sommige mensen moeilijk zonder 'kicks' kunnen.

Kun je zien of iemand gebruikt?

Regelmatig XTC-gebruik kan wel bepaalde symptomen met zich meebrengen zoals depressiviteit, angsten, slaapstoornissen. Maar die kunnen ook het gevolg van iets anders zijn. Bovendien zijn ze vaak nauwelijks waarneembaar. Eigenlijk kan alleen een open gesprek duidelijk maken of iemand wel of niet gebruikt. Daarbij is het belangrijk om het gebruik van XTC niet op voorhand te veroordelen. Want dat maakt de kans op een open gesprek klein.

Omgaan met gebruikers

Wie disco's en houseparty's bezoekt, kan met (de gevolgen van) XTC-gebruik te maken krijgen. Wanneer iemand zich niet lekker voelt na gebruik van een pil of onwel wordt, zorg dan dat hij niet in paniek raakt. Probeer hem in een koele, rustige ruimte te kalmeren. Wanneer hij erg onrustig blijft en na verloop van tijd nog steeds niet aanspreekbaar is, schakel dan professionele hulp in (EHBO bijvoorbeeld). Een hoge temperatuur en een sterk wisselende hartslag zijn duidelijke alarmsignalen. In het onderwijs, het jongerenwerk en in gezinnen met opgroeiende kinderen zal XTC zeker ter sprake komen. Botweg verbieden is niet zo zinvol. Belangrijk zijn:

• Goede informatie over XTC. Deze tekst geeft de belangrijkste informatie (voorzover nu bekend).
• Openhartige gedachtenwisseling over gebruik, zonder vooroordelen. Wie zich zorgen maakt over het gebruik van een ander, kan er alleen maar op die manier achter komen hoeveel en waarom de ander eigenlijk gebruikt. Frequent gebruik kan duiden op problemen waar iets aan gedaan kan worden. Door de gebruiker zelf en zo nodig met (professionele) hulp van anderen.
• Duidelijkheid over gestelde grenzen, voor de ander en voor jezelf. Je geloofwaardigheid wordt groter wanneer je je als opvoeder of partner ook aan afspraken houdt.
• Een experimenteerfase zal niet snel ontsporen als een kind zich niet verveelt, zelfstandig is, 'nee' kan zeggen en met tegenslag kan omgaan. Blijf in gesprek; paniek en dreigementen hebben eerder een averechts effect.
• Schroom niet om zo nodig advies te vragen en hulp te zoeken.

© Trimbos-instituut, 2009