Geneesmiddelen die worden gebruikt bij ongewenste kinderloosheid
- follitropine
- humaan choriongonadotrofine (HCG)
- menopauzegonadotrofine (HMG)
Wanneer de bevruchting niet lukt vanwege een hormonale afwijking van man en/of vrouw, kan men proberen met geneesmiddelen het ontstaan van een zwangerschap te bevorderen(zie Niet zwanger worden, Niet zwanger worden).
De vruchtbaarheid staat onder invloed van hormonen uit de hypothalamus en de hypofyse. De hypothalamus produceert gonadoreline (GnRH), dat de afscheiding van de gonadotrope hormonen van de hypofyse reguleert, het zogeheten follikelstimulerend hormoon (FSH) en het luteïniserende hormoon (LH). Deze hormonen zijn bepalend voor de vruchtbaarheid. Bij de vrouw doet FSH de eicellen rijpen, terwijl LH zorgt voor de eisprong (ovulatie). Bij de man regelen FSH en LH de productie van de zaadcellen. Tekorten en/of een onevenwichtig samenspel van deze hormonen kunnen onvruchtbaarheid tot gevolg hebben. Dan kan therapie met hormonen bij de vrouw ervoor zorgen dat de eierstokken eitjes gaan produceren of dat de man meer sperma produceert.
De middelen worden ook gebruikt om de eierstokken aan te zetten tot productie van een meer dan normaal aantal eitjes, zoals bij in-vitrofertilisatie (IVF, zie kader Kunstmatige voortplantingstechnieken (behandeling)).
Vrouwen die worden behandeld voor verminderde vruchtbaarheid, staan voortdurend onder controle via bloedonderzoek en met echo’s (Echografie (echoscopie)), omdat het risico bestaat dat de eierstokken overgestimuleerd raken. Dit is een potentieel levensbedreigende complicatie. Symptomen van overstimulatie zijn onder andere misselijkheid, braken, opgezwollen buik en buikpijn. Bij behandeling van onvruchtbaarheid neemt de kans op een meerlingzwangerschap aanzienlijk toe. Vaak moet de behandeling enkele maanden worden volgehouden om de kans op zwangerschap inderdaad te vergroten.
Bij de vrouw kunnen te lage concentraties van FSH en LH worden verhoogd door therapie met anti-oestrogenen, zoals clomifeen. Eenzelfde resultaat geeft het voorschrijven van het synthetische hormoon gonadoreline, dat dezelfde werking heeft als het natuurlijke GnRH. Om rechtstreeks de vruchtbaarheid te beïnvloeden, kunnen zowel bij de man als bij de vrouw synthetische gonadotrope hormonen worden gebruikt. Soms geeft men bij de behandeling van onvruchtbaarheid bij de vrouw ook een analoog van gonadoreline met een gonadotroop hormoon.
Het natuurlijke hormoon oestrogeen remt de productie van FSH en LH. Met een anti-oestrogeen, zoals clomifeen, is dat effect te blokkeren, zodat de hypofyse meer FSH en LH produceert, wat de ovulatie stimuleert. Bijwerkingen van clomifeen zijn gezichtsstoornissen, hoofdpijn, misselijkheid, opvliegers en buikpijn. Bij gebruik langer dan zes maanden kan de kans op eierstokkanker groter worden.
Dit middel is een synthetische vorm van GnRH (gonadotropine-releasing hormoon) uit de hypothalamus. Het hormoon stimuleert de hypofyse tot afgifte van de gonadotrope hormonen FSH en LH. Gonadoreline kan dus worden ingezet om de afscheiding van FSH en LH te stimuleren om verminderde vruchtbaarheid bij de vrouw te behandelen. Gonadoreline wordt per injectie gegeven. Bijwerkingen zijn opvliegers, transpireren en droogheid van de schede.
Zowel mannen als vrouwen die te weinig gonadotrope hormonen (gonadotropinen) produceren, kunnen worden behandeld met injecties van een synthetisch FSH (zoals follitropine) of met humaan choriongonadotropine (HCG), een hormoon dat de werking van LH nabootst. Ook past men synthetische gonadotropinen toe, alleen of in combinatie met het anti-oestrogeen clomifeen. Een andere toepassing is het opwekken van een aantal eitjes tegelijk bij vrouwen die kunstmatige bevruchting ondergaan. Bij mannen kunnen ze worden gebruikt om het aantal geproduceerde zaadcellen te verhogen. Meestal moet de man dan enkele maandelijkse kuren volgen. Bijwerkingen zijn hoofdpijn, moeheid en stemmingswisselingen. Soms treedt borstvergroting op.
Deze van gonadoreline afgeleide middelen worden soms toegepast bij vrouwen die kunstmatige bevruchting ondergaan en worden behandeld met synthetische gonadotrope hormonen. Een van de analoga blokkeert de normale effecten van het natuurlijke GnRH (gonadotropine-releasing hormoon), waardoor vervolgens de productie van FSH en LH door de hypofyse wordt tegengewerkt. Door het uitschakelen van de natuurlijke productie van gonadotropinen wordt de werking van de synthetische gonadotrope hormonen in de hand gehouden. De afgeleide verbindingen van gonadoreline worden per injectie of via een neusspray toegediend. Bijwerkingen zijn opvliegers, jeuk, verlies van libido, misselijkheid en braken.