Geneesmiddelen die sommige hormonen, geproduceerd door de hypofyse, kunnen vervangen, stimuleren of tegenwerken
- bromocriptine
- cabergoline
- desmopressine
- terlipressine
De hypofyse produceert een groot aantal hormonen. Veel hiervan reguleren de activiteit van andere klieren die zelf weer hormonen produceren. Daarmee speelt de hypofyse een sleutelrol in de hormonale regulatie van ons lichaam.
Sommige middelen die worden gebruikt bij stoornissen van de hypofyse, zijn kunstmatige hormonen die de natuurlijke hormonen vervangen. Andere, de ‘antihormonen’ of antagonisten, verminderen de productie of de werking van hypofysehormonen.
In dit hoofdstuk worden de middelen besproken die direct inwerken op de door de hypofyse zelf geproduceerde hormonen.
Groeihormoon en antagonisten hiervan worden toegepast om een te hoge of te lage productie van groeihormoon te nivelleren. Antagonisten van prolactine verminderen het prolactinegehalte. Diabetes insipidus (Diabetes insipidus), een stoornis van de hypofyse waarbij te weinig ADH wordt geproduceerd, wordt behandeld met een geneesmiddel dat het natuurlijke vasopressine vervangt.
Als de hypofyse in de kinderjaren te weinig groeihormoon produceert, kan dit worden opgevangen door toediening van een synthetisch hormoon(zie Groeistoornissen, Groeistoornissen). Wanneer de behandeling op tijd begint, zal de groei meestal ongestoord verlopen. Het geneesmiddel wordt drie tot vier keer per week per injectie toegediend gedurende enkele jaren, totdat de lengte van een volwassene is bereikt. Bijwerkingen zijn pijnlijke spieren en gewrichten en hoofdpijn. Soms loopt ook de productie van schildklierhormoon terug en moet men hiervoor behandelen(zie Geneesmiddelen voor hypothyreoïdie, Geneesmiddelen voor hypothyreoïdie).
Als de hypofyse te veel groeihormoon produceert, kan men volwassenen behandelen met antihormonen zoals bromocriptine of octreotide. Een te hoge productie van groeihormoon geeft acromegalie (Acromegalie), waarbij delen van het lichaam, vooral van het gelaat, abnormaal groot worden.
De oorzaak van een te hoge productie van groeihormoon bij volwassenen is meestal een gezwel van de hypofyse (Tumoren in de hypofyse). Antihormonen voor groeihormoon worden dan tijdelijk gegeven totdat de tumor chirurgisch kan worden verwijderd. Indien de patiënt niet kan worden geopereerd, worden de antihormonen gedurende langere tijd gegeven. Dit kan zowel oraal als per injectie. De bijwerkingen zijn gering: in zeldzame gevallen treden misselijkheid, braken en obstipatie op.
Bromocriptine, cabergoline en quinagolide worden toegepast als de hypofyse te veel prolactine produceert. Daardoor kan melkafscheiding ontstaan bij mannen en bij niet-voedende vrouwen. Meestal is de oorzaak een tumor van de hypofyse: een zogeheten prolactinoom (Prolactinoom). In de meeste gevallen kan men een prolactinoom zeer effectief behandelen met geneesmiddelen, zodat chirurgisch ingrijpen niet nodig is. Deze middelen worden ook toegepast als er een noodzaak is om borstvoeding na een bevalling te voorkomen of te stoppen als verpleegkundige maatregelen daartoe tekortschieten. De antagonisten van prolactine worden meestal oraal gegeven. Er zijn weinig bijwerkingen; bij bromocriptine kan misselijkheid en braken voorkomen. Bij cabergoline kan een opgezet gevoel van de maag ontstaan.
Een synthetische afgeleide van vasopressine (ADH), het desmopressine, wordt voorgeschreven aan patiënten die lijden aan centrale diabetes insipidus (Diabetes insipidus). Bij deze aandoening produceert de hypofyse te weinig ADH om de nierfunctie te reguleren. Het gevolg is dat de nieren te weinig water vasthouden. Als de stoornis ernstig is, wordt het hormoon dagelijks per injectie toegediend. Het kan ook oraal of als neusspray worden gebruikt; dan is de dosering meestal tweemaal daags. Desmopressine wordt ook gebruikt als tijdelijke ondersteuning van de behandeling van bedplassen. Vasopressine heeft nog meer effecten in het lichaam, waaronder een samentrekkende werking op gladde spieren. Het gevolg daarvan is een afname van de darmperistaltiek en een stijging van de bloeddruk door een verminderde doorbloeding en bloedtoevoer. Het van vasopressine afgeleide synthetische terlipressine wordt gebruikt om zijn bloedvatsamentrekkende werking, bijvoorbeeld bij bloedingen van spataders in de slokdarm.
Bijwerkingen kunnen zijn misselijkheid, oprispingen en buikkrampen. Bij aandoeningen van de kransslagaders (Coronaire hartziekten) worden deze middelen liever niet voorgeschreven. Dit wegens de kans op vernauwing van de arteriën en dus op verergering van de kwaal