Geneesmiddelen die de hoeveelheid geslachtshormonen vermeerderen, verminderen of de werking beïnvloeden
- estradiol
- estriol
- ethinylestradiol
- geconjugeerde oestrogenen
- clomifeen
- raloxifeen
- tamoxifen
- desogestrel
- drospirenon
- etonogestrel
- gestodeen
- levonorgestrel
- lynestrenol
- medroxyprogesteron
- norethisteron
- norgestrel
- progesteron
- tibolon
- bicalutamide
- cyproteron
- finasteride
- flutamide
- nilutamide
- busereline
- gonadoreline
- gosereline
- leuproreline
- nafareline
- triptoreline
De hypothalamus, een onderdeel van de hersenen, produceert stoffen die de afgifte van hormonen uit de hypofyse beïnvloeden, zoals het ‘gonadotropine-releasing hormoon’ (GnRH) en het ‘luteïniserend hormoon-releasing hormoon’ (LH-RH). Deze hormonen zetten de hypofyse aan tot de productie van FSH (follikelstimulerend hormoon) en LH (luteïniserend hormoon). FSH en LH op hun beurt regelen de seksuele ontwikkeling door het stimuleren of afremmen van de geslachtshormonen testosteron (voornamelijk geproduceerd door de testikels) en oestrogeen (geproduceerd door de eierstokken).
De hormonen en de geneesmiddelen die worden toegepast bij hormonale stoornissen bij vrouwen, zijn afgeleid van de vrouwelijke geslachtshormonen oestrogeen en progesteron. Anti-oestrogenen werken de oestrogenen tegen. Het mannelijke geslachtshormoon (‘androgeen’) testosteron wordt toegepast bij de behandeling van enkele hormonale stoornissen bij jongens en mannen. Androgenen waarbij de eiwitsparende werking sterker is dan de androgene werking, zoals nandrolon, noemt men anabole steroïden. De anti-androgenen kunnen de werking van testosteron blokkeren. Gonadoreline en hieraan verwante stoffen blokkeren het vrijkomen van gonadotropine.
Synthetische en natuurlijke vrouwelijke geslachtshormonen worden toegepast bij hormoonsubstitutie in en na de menopauze. Ze worden gebruikt om zowel de symptomen van de menopauze, zoals opvliegingen, transpiratie, droge vagina waardoor vrijen pijnlijk wordt, als de nadelige gevolgen van de menopauze, met name ernstige osteoporose te beperken. Ook worden oestrogenen en progestagenen ingezet om de menstruatie uit te stellen of te hevige menstruaties(zie Menorragie) te bestrijden. Synthetische verbindingen van oestrogeen en progesteron worden gecombineerd in ‘de anticonceptiepil’ en ook toegepast als morning-afterpil. Een andere toepassing is de behandeling van kanker, zoals van de baarmoeder (Baarmoederkanker). De middelen zijn op verschillende wijzen toe te dienen: oraal als tablet of dragee, per injectie, als neusspray of in huidpleisters. Bijwerkingen zijn vochtretentie, hoofdpijn, misselijkheid, labiliteit en depressie. Bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd kan tussentijds vaginaal bloedverlies optreden.
Clomifeen wordt gegeven om onvruchtbaarheid bij vrouwen te behandelen (zie Verminderde vruchtbaarheid). Tamoxifen wordt gebruikt bij borstkanker en soms om borstkanker te voorkomen. Langdurig gebruik kan met nogal wat bijwerkingen gepaard gaan. Bij clomifeen komen het meest voor opvliegers, maag- en buikklachten, en stoornissen bij het zien, zoals wazig zien, stippen en lichtvlekjes. Minder vaak komen voor onregelmatig menstrueren, gewichtstoename en gevoelige borsten. Tamoxifen kan opvliegers geven, vaginaal bloedverlies, misselijkheid en duizeligheid, en kan de menstruatie doen uitblijven. Van deze middelen zijn veel bijwerkingen bekend, maar de kans daarop is voor een individuele patiënt relatief klein. Raloxifeen is afgeleid van tamoxifeen en wordt gebruikt om botontkalking na de menopauze tegen te gaan zodat er minder botbreuken optreden. Aan het begin van de behandeling komen opvliegers nogal eens voor.
Mifepriston blokkeert de werking van progesteron, het zwangerschapshormoon, waardoor een zwangerschap wordt afgebroken. Het wordt toegepast in combinatie met prostaglandinen in een vroeg stadium van de zwangerschap. Het mag alleen binnen zeven weken na de laatste menstruatie en alleen in daarvoor gespecialiseerde klinieken worden toegepast. Het middel wordt ook gebruikt om de baarmoedermond te verweken voorafgaand aan een chirurgische zwangerschapsafbreking. Bijwerkingen zoals vaginale bloedingen, buikkrampen, misselijkheid en braken komen vrij veel voor.
Mannelijke geslachtshormonen worden gebruikt bij aandoeningen door te lage testosteronspiegels, zoals verlate puberteit bij jongens. Bij mannen kan een te laag testosterongehalte de oorzaak zijn van een afgenomen libido (zie Verminderde seksuele drang). Bij de benodigde lage doseringen treden meestal geen bijwerkingen op. De van testosteron afgeleide anabole steroïden nandrolon en stanozolol worden onder andere gebruikt bij ernstige postmenopauzale osteoporose (Biopsie van het endometrium (test)). Dit gaat doorgaans niet zonder bijwerkingen, zoals vermannelijking bij vrouwen (toegenomen lichaamsbeharing, baardgroei, verlaging van de stem) of bij mannen verhoogde geslachtsdrift (langdurige erectie). Omdat mannelijke geslachtshormonen een eiwitsparend (‘anabool’) effect hebben, worden zij, niet zonder gevaar, ook wel misbruikt als spierversterkend middel in de sport, met name nandrolon en stanozolol.
De anti-androgenen bicalutamide, cyproteron, flutamide en nilutamide worden toegepast bij prostaatcarcinoom. Cyproteron wordt daarnaast ook gebruikt bij het dempen van overmatige geslachtsdrift of om vermannelijking bij vrouwen (virilisatie) tegen te gaan. Dutasteride en finasteride worden gebruikt tegen prostaatvergroting. Anti-androgenen werken door blokkade van de werking van de natuurlijke mannelijke geslachtshormonen. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn lusteloosheid, moeheid en neerslachtigheid. Niet onverwacht is het optreden van impotentie en verminderde zin in vrijen bij mannen. Ook de leverfuncties kunnen worden aangetast.
Gonadoreline is een synthetische versie van het natuurlijke gonadotropine-releasing hormoon (GnRH). Gonadoreline wordt in de therapie gebruikt bij onvruchtbaarheid van de vrouw en bij endometriose (Endometriose). Bij de onvruchtbaarheidsbehandeling wordt het per injectie gegeven, enkele keren achter elkaar, om de afscheiding van LH en FSH te stimuleren. Op deze wijze gebruikt heeft het middel weinig bijwerkingen. Bij gebruik gedurende enkele weken kan het echter afname van de zin in seks (‘libido’) geven, huiduitslag en opvliegers.
De veel sterker werkende afgeleide verbindingen van gonadoreline, zoals busereline, gosereline, leuproreline, nafareline en triptoreline, worden gebruikt bij verschillende gynaecologische aandoeningen, zoals endometriose (Endometriose), menstruatieklachten en pijn in de borsten (Pijn in de borst) gedurende de menstruatie. Verder vinden zij toepassing bij de behandeling van prostaatkanker en als zich bij mannen borstvergroting voordoet (Gynecomastie). Deze middelen moeten bijna alle per injectie worden toegediend; sommige ook als neusspray (onder andere busereline, nafareline). De afgeleiden van gonadoreline blokkeren de afscheiding van GnRH zodat de hypofyse geen LH en FSH meer afscheidt. Hierdoor wordt ook de afscheiding van de geslachtshormonen oestrogeen, progesteron en testosteron geblokkeerd. Bijwerkingen zijn misselijkheid en braken, hoofdpijn of migraine en acne. Bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd kunnen de middelen tussentijds bloedverlies geven en menopauzale klachten zoals opvliegers en overmatig transpireren. Deze vrouwen wordt aangeraden om aanvullende, niet-hormonale voorbehoedsmiddelen te gebruiken.
