Behandeling waarbij iemand probeert zijn problemen te verhelpen door onderdrukte gevoelens te (her)ontdekken
Bij een psychoanalytische behandeling probeert de therapeut de cliënt zijn problemen te laten identificeren, onder ogen te zien en deze uiteindelijk alsnog te verwerken. Het uitgangspunt is dat sommige pijnlijke gevoelens en herinneringen in het verleden niet goed verwerkt zijn, maar in plaats daarvan onderdrukt en opgeborgen in een onderbewust deel van iemands innerlijk. Van daaruit kunnen ze aan de oppervlakte komen in de vorm van psychische problemen.
Bij psychoanalytische psychotherapie wordt de cliënt aangemoedigd vrijuit te praten over ervaringen uit het verleden en open te zijn over de emoties die bij de herinneringen loskomen. De therapeut geeft een interpretatie van het verhaal van de cliënt, zodat deze meer inzicht krijgt in zijn psychologische voorgeschiedenis en problemen.
De klassieke psychoanalyse, zoals die door Sigmund Freud is ontwikkeld, is hiervan de meest intensieve vorm. Daarbij bezoekt iemand jarenlang meer dan eens per week de therapeut. Deze vorm wordt niet meer vaak toegepast.
Psychoanalytische psychotherapie kan nuttig zijn voor mensen bij wie de oorzaak van hun problemen niet direct duidelijk is. In de therapie worden ze zich ervan bewust hoe ervaringen van vroeger hun huidige gedrag en stemmingen kunnen beïnvloeden. Om die reden worden vooral vaak mensen met een lange voorgeschiedenis van milde depressies (Depressie) psychoanalytisch behandeld. Een ander voorbeeld van problemen die kunnen worden behandeld met psychoanalytische psychotherapie, zijn eetstoornissen, zoals anorexia nervosa (Anorexia nervosa).
Bij de klassieke psychoanalyse ligt de cliënt vaak horizontaal, terwijl de therapeut buiten zijn gezichtsveld zit en wacht op het verhaal van de cliënt. De therapeut zal hem aanmoedigen vrijuit te praten over wat in hem opkomt. Door die techniek, die vrije associatie wordt genoemd, kan de therapeut mogelijk onderdrukte pijnlijke gevoelens en herinneringen signaleren. De behandeling kan bestaan uit enkele sessies per week van een uur gedurende drie tot vijf jaar.
In de modernere psychoanalytische psychotherapieën zit de cliënt tegenover de therapeut. De sessies duren een half tot één uur en vinden één of twee keer per week plaats. De behandeling duurt meestal een half tot twee jaar. Bij beide vormen van psychoanalytische therapie is de basistechniek hetzelfde: de therapeut geeft een interpretatie van de dromen, herinneringen en gevoelens die de cliënt vertelt en die interpretatie vormt de basis voor een discussie. Het grootste verschil tussen de twee vormen is dat bij de modernere variant de therapeut een actievere rol op zich neemt bij het ophalen van herinneringen door de cliënt vragen te stellen of suggesties aan de hand te doen.
Een goede verstandhouding tussen cliënt en psychotherapeut is bij deze behandelingen van doorslaggevend belang voor het welslagen van de therapie, aangezien deze gedurende een relatief lange periode intensief moeten samenwerken.
De klassieke psychoanalyse is een tijdrovende aangelegenheid die ook emotioneel zeer veel van de cliënt vergt. In de loop van de behandeling kan hij zich bij tijd en wijle kwetsbaar en wanhopig voelen, omdat bijvoorbeeld onwelkome gevoelens naar boven komen waar hij zich nog niet tegen opgewassen voelt. Voorstanders van de psychoanalyse vinden nu juist dat uit deze emotionele verontrusting het zelfinzicht ontstaat waardoor iemand zijn problemen kan oplossen. Dit maakt de moeilijke perioden meer dan de moeite waard.
Voor anderen is de modernere, kortere therapievorm bruikbaarder dan de klassieke psychoanalyse, omdat de tijdslimiet iemand kan motiveren om specifieke onderwerpen aan te pakken door de onderliggende oorzaken ervan vast te stellen en te verwerken. Na een kortdurende therapie is er misschien een grotere kans dat de psychische problemen toch terugkomen, maar dat is te ondervangen met steun in een groepstherapie (Groepstherapie) als vervolg op de psychoanalyse.