Chemische stoffen die van belang zijn voor essentiële lichaamsfuncties
Vitaminen zijn chemische verbindingen die van groot belang zijn voor de normale groei, ontwikkeling en functies van het lichaam. Goede voeding is de beste bron voor deze stoffen, alleen vitaminen D en K worden deels in het lichaam gemaakt.
De meeste mensen hebben geen aanvullende vitaminepreparaten nodig als ze voldoende en gevarieerd eten. Het Voedingscentrum en het Vitamine Informatie Bureau geven via de website informatie. Sommigen hebben echter wel degelijk aanvulling nodig. Het gaat hier om degenen die een ernstig ongeluk hebben gehad of mensen die geneesmiddelen gebruiken die een goede opname van vitaminen verhinderen. Dit geldt ook voor alcoholisten: bepaalde vitaminereserves raken bij hen uitgeput.
Er wordt vaak een onderscheid gemaakt tussen wateroplosbare vitaminen (B-vitaminen + C) en vetoplosbare vitaminen (A, D, E, K).
Deze vitamine is nodig voor de groei, voor een gezonde huid, gezonde slijmvliezen, voor goed zien en de weerstand. Gebrek aan vitamine A kan optreden bij bepaalde darmaandoeningen, maar ook bij een voedingspatroon met een te laag vetgehalte. Te veel vitamine A kan leiden tot uitdroging van huid en slijmvliezen, neusbloedingen en haaruitval. Het gebruik van vitamine A voor of tijdens de zwangerschap wordt ontraden: vitamine A kan misvormingen van de vrucht veroorzaken. Voor Nederland wordt een ‘veilige bovengrens van inneming’ aangehouden van 3000 microgram (is 10.000 IE); aan supplementen mag maximaal 1200 microgram (is 4000 IE) vitamine A worden toegevoegd, wat ook veilig is voor zwangere vrouwen.
Preparaten die chemisch verwant zijn aan vitamine A(zie Retinoïden, Retinoïden) worden gebruikt bij de behandeling van acne (Acne). Ook vinden ze toepassing bij de behandeling van psoriasis (Psoriasis). Al deze middelen kunnen ernstige afwijkingen aan de vrucht veroorzaken. Bij gebruik van harsachtige middelen moeten dan ook anticonceptiva worden gebruikt, ook nog geruime tijd na het stoppen van deze therapie.
Vitamine A kan de foetus beschadigen. Neem geen supplementen als u zwanger bent of van plan bent dat te worden.
Deze vitamine is nodig voor het functioneren van het zenuwstelsel, voor de spieractiviteit en de spijsvertering. Vitamine B1 komt in veel voedingsmiddelen voor. De meeste mensen krijgen hiervan voldoende binnen. Bij ernstig gebrek aan vitamine B1 ontstaan deficiëntieziekten, zoals beriberi, met aantasting van het zenuwstelsel. Door langdurig alcoholisme of leverziekten door alcoholgebruik kunnen zulke tekorten ontstaan. De arts zal dan supplementen voorschrijven. De bijwerkingen zijn gering en zeldzaam. Soms kan een hevige allergische reactie optreden.
Deze vitamine speelt een vitale rol bij de activiteiten van veel enzymen die bij de spijsvertering werkzaam zijn. Ook is hij essentieel bij de productie van de geslachtshormonen oestrogeen, progesteron en testosteron. Een ernstig tekort aan nicotinamide kan de huidziekte pellagra veroorzaken. Nicotinamide kan worden voorgeschreven bij slechte opname van de voedingsstoffen in de darm(zie Malabsorptie, Malabsorptie) en bij leverafwijkingen ten gevolge van alcoholisme. Hoge doseringen van nicotinamide verhinderen de synthese van sommige vetten in het lichaam en worden dan ook aangewend om te hoge spiegels van cholesterol en triglyceriden te behandelen(zie Lipidenverlagende middelen, Lipidenverlagende geneesmiddelen). Bijwerkingen zijn jeuk, blozen en hoofdpijn. Een te hoge inname van nicotinamide kan leverbeschadiging en jicht (Jicht) veroorzaken.
Deze helpt het lichaam bij de stofwisseling van eiwitten, koolhydraten en vetten en is essentieel voor een goede werking van het zenuwstelsel. Soms wordt een supplement voorgeschreven om de symptomen van het premenstruele syndroom te verlichten (Premenstrueel syndroom (PMS)), maar er zijn weinig aanwijzingen dat dit echt helpt. Ook wordt dit wel voorgeschreven om de ochtendmisselijkheid in de zwangerschap weg te nemen(zie Veelvoorkomende klachten bij een normale zwangerschap, Gewone klachten bij een normale zwangerschap). Excessieve doseringen kunnen zenuwbeschadigingen veroorzaken met als gevolg verlamming en stoornissen in de lichaamscoördinatie.
Deze vitamine is noodzakelijk bij de vorming van rode bloedcellen. De meest voorkomende oorzaak van vitamine B12-tekort is pernicieuze anemie(zie Megaloblastaire anemie, Megaloblastaire anemie), waarbij de factor die nodig is om vitamine B12 op te nemen uit het voedsel, ontbreekt in het lichaam. Ook veganistische (streng vegetarische) diëten kunnen een tekort aan vitamine B12 veroorzaken: vitamine B12 komt alleen voor in dierlijke producten zoals eieren en melk.
De behandeling van pernicieuze anemie bestaat uit regelmatig injecteren van hydroxycobalamine (een synthetische vorm van de vitamine). Bijwerkingen hiervan zijn zeldzaam: soms ontstaan jeuk, blozen en misselijkheid. Als het tekort het gevolg is van een veganistisch dieet, kunnen orale supplementen voor B12 nodig zijn. Bij een B12-tekort kunnen ook neurologische symptomen optreden.
Bij circa 25 procent van de ouderen is vastgesteld dat zij deze vitamine niet voldoende uit hun voedsel opnemen.
Deze vitamine is noodzakelijk voor de functies van het zenuwstelsel en voor de vorming van gezonde rode bloedcellen. Foliumzuursuppletie kan nodig zijn bij het gebruik van bepaalde antimalariamiddelen (Antimalariamiddelen) of anticonvulsiva (Anticonvulsivas): deze geneesmiddelen putten de reserves van foliumzuur uit. Foliumzuur verlaagt het gehalte aan homocysteïne, een aminozuur dat een rol speelt bij de risicofactoren voor aandoeningen aan de kransslagaders. Bij een hoog homocysteïnegehalte wordt de kans op aandoeningen van die aders groter.
Foliumzuur wordt aanbevolen aan vrouwen die een zwangerschap plannen (minimaal vier weken voor de conceptie) en vervolgens voor ten minste de eerste acht weken na de conceptie, om het risico op afwijkingen van de neurale buis (zoals een open ruggetje) te voorkomen. Deze vitamine heeft geen schadelijke bijwerkingen. Het gebruik van synthetisch foliumzuur kan echter een niet-onderkende ernstige bloedarmoede verbergen. Als gevolg daarvan kunnen neurologische klachten verergeren.
Deze vitamine is noodzakelijk voor de vorming van botten, tanden, gewrichtsbanden en bloedvaten. Bovendien speelt het een belangrijke rol in de afweer. Het komt voor in de meeste soorten vers fruit en verse groenten: ernstig gebrek aan deze vitamine komt weinig voor. Scheurbuik, de ziekte die ontstaat bij een ernstig vitamine C-tekort, is in ontwikkelde landen verleden tijd. Lichte vormen van vitamine C-tekort worden echter nog steeds aangetroffen, bijvoorbeeld bij ouderen (vooral alleenstaanden) met slechte voedingsgewoonten.
Soms moeten supplementen met vitamine C worden voorgeschreven, vooral na een ernstig ongeval of bij brandwonden: het herstelproces vergt veel vitamine C. Ook wordt de vitamine wel voorgeschreven in combinatie met ijzertherapie: vitamine C bevordert de opname van ijzer door het lichaam.
Deze reguleert het calciumgehalte van het lichaam. Goede voeding en zonlicht, waardoor het lichaam zelf in staat is vitamine D te maken, zijn meestal voldoende om aan de behoefte van het lichaam te voldoen. De aanbeveling voor kinderen tot vier jaar, 50-plussers, zwangeren en vrouwen die borstvoeding geven is echter zo hoog, dat deze hoeveelheid niet met de voeding te behalen is. Deze groepen wordt dan ook vitamine D-suppletie aangeraden. Een tekort kan botafwijkingen veroorzaken: het botweefsel wordt week en zacht(zie Osteomalacie en rachitis, Osteomalacie en rachitis).
Bij hypoparathyreoïdie (Hypoparathyreoïdie), waarbij de productie van het parathormoon te laag is (dit hormoon houdt de bloedspiegel van calcium op peil), moet men wel supplementen voorschrijven. Ook ouderen en te vroeg geboren baby’s die via de voeding te weinig calcium krijgen, zijn kandidaat voor supplementen.
Verder wordt de vitamine wel voorgeschreven in combinatie met calcium om osteoporose (botontkalking) te voorkomen (Botaandoeningen). Geneesmiddelen die zijn afgeleid van vitamine D, zoals calcipotriol, worden gebruikt bij de uitwendige behandeling van psoriasis.
Bij een te hoge dosis doet vitamine D het calciumgehalte in het lichaam stijgen met als gevolg afzetting van calcium in de weefsels en organen, nierfunctiestoornissen en groeistoornissen bij kinderen.
Neem nooit te veel vitamine D (volwassenen: meer dan 50 mcg, kinderen 25 mcg). Dat kan de bloedspiegel van calcium tot een gevaarlijk niveau verhogen.
Dit is een belangrijk antioxidans, dat wil zeggen dat het de celmembranen beschermt tegen de schadelijke inwerking van vrije radicalen: deeltjes die weefselbeschadiging opleveren. Extra vitamine E wordt wel gegeven bij kinderen met malabsorptie en cystische fibrose(zie Knobbeltjes in de borst, Knobbels in de borst), hoewel de werking in deze gevallen niet is bewezen. Ook huidcrèmes bevatten vaak vitamine E. Hoge doses kunnen oorzaak zijn van diarree en buikpijn. Als ongewenste bijwerking van hoge doseringen vitamine E wordt meestal het hemorragische effect genoemd (bloedingen als gevolg van interactie met vitamine K).
Deze vitamine is nodig voor de productie van verschillende factoren die zorgen dat het bloed stolt om zo beschadigde bloedvaatjes te repareren. Het wordt gevormd door bacteriën in de darm en het komt voor in groene bladgroenten, eieren en lever.
Bij pasgeborenen ontbreken de bacteriën in de darm die vitamine K produceren. Zij kunnen gemakkelijk blauwe plekjes en bloeduitstortinkjes in de inwendige organen krijgen. Daarom wordt aan pasgeborenen altijd vitamine K gegeven. Bij oudere kinderen en volwassenen is soms een aanvullende behandeling nodig als ze een langdurige kuur met antibiotica hebben gehad: de antibiotica vernietigen de darmbacteriën die vitamine K produceren. Ten slotte kan extra behandeling nodig zijn bij patiënten die voedingsstoffen niet goed opnemen of die bloedingen vertonen gedurende een therapie met orale antistollingsmiddelen(zie Middelen die de stolling tegengaan, Geneesmiddelen die de stolling remmen).
Vitamine K speelt ook een rol bij de botstofwisseling, met name bij de aanmaak van bepaalde (GLS-)eiwitten.
Deze worden wel gegeven bij mensen met voedingstekorten, bij chronisch alcoholisme en in andere situaties waarin de opname van vitaminen met het voedsel is verstoord. Sommige preparaten bevatten tevens ijzer en andere mineralen. Men kan ze zonder recept kopen, meestal in de vorm van druppels, tabletten of capsules.
