bipolaire stoornis
Wat is een bipolaire stoornis?
De bipolaire stoornis heet ook wel manisch-depressieve stoornis.
Bij de bipolaire stoornis wisselt de stemming sterk tussen twee extremen: heel erg uitgelaten of juist heel erg neerslachtig. De periode
waarin iemand heel erg uitgelaten of opgewonden is, heet manie. Iemand is overdreven vrolijk, maar kan ook snel boos zijn. De periode waarin
iemand zeer somber is, heet depressie. Tussen de twee periodes is de stemming vaak normaal.
De uitgelaten of prikkelbare periode moet een
paar dagen tot een paar weken duren, wil het een bipolaire stoornis zijn.
Sommige mensen hebben meer last van depressies, een ander van
manieën. De variatie in klachten is groot. Per persoon is meestal wel een vast, duidelijk herkenbaar patroon te ontdekken, maar dit blijkt pas
na verloop van tijd.
De wisselende stemmingen zijn een flinke belemmering voor het doen van de dagelijkse dingen. Ook in de periode tussen
manie en depressie in. Dan worden vragen belangrijk als: Wat heb ik in de vorige periode gedaan? Wanneer komt het weer terug?
Gaat het over?
De eerste periode van de bipolaire stoornis doet zich meestal voor tussen de 15 en 25 jaar. De stoornis zelf gaat niet over, wel kan
behandeling met medicijnen en andere therapieën de verschijnselen verminderen.
Ingrijpende levensgebeurtenissen (negatief maar ook
positief) hebben meer invloed op de eerste periode van manie of depressie dan op latere periodes.
Alcohol- of drugsgebruik lokken
verschijnselen uit of kunnen de versterken.
De stoornis verloopt niet anders bij mensen die het op latere leeftijd nog krijgen.
6 tot
18% van de mensen met een bipolaire stoornis houdt meer dan twee verschijnselen.
Hoe vaak komt bipolaire stoornis voor?
Van alle volwassen Nederlanders tot 65 jaar heeft 2% ooit in zijn leven de verschijnselen van een bipolaire stoornis gehad, en 1% heeft de
stoornis in het afgelopen jaar. Voor de leeftijd tussen 13 en 18 lijkt dat hoger te liggen, maar dan wordt de stoornis anders gemeten.
In een straat met 100 volwassen bewoners is 1 bewoner met een bipolaire stoornis.
naar boven
naar boven
Verschijnselen van een bipolaire stoornis
Wat zijn verschijnselen van manie?
- een extreem uitgelaten stemming;
- overdreven vrolijk zijn;
- prikkelbaar, snel boos zijn;
- opgewonden, geagiteerd zijn;
- ruzies maken;
- minder behoefte aan slaap, ?s nachts klaarwakker zijn;
- veel praten, bellen of e-mailen;
- gedachten die alle kanten opschieten;
- niet kunnen stilzitten;
- veel doen, niet kunnen stoppen;
- het gevoel hebben alles aan te kunnen;
- meer zin in seks hebben, tot seksueel ongeremd zijn;
- impulsief dingen doen zonder rekening te houden met nadelige gevolgen, bijvoorbeeld te hard rijden of te veel geld uitgeven.
Wat zijn verschijnselen van depressie?
- een sombere of geïrriteerde stemming;
- lusteloos zijn, nergens zin in hebben;
- minder belangstelling voor werk of hobby's;
- moe of uitgeput zijn;
- geen emoties voelen;
- geen contact met anderen willen;
- weinig of geen gevoel van eigenwaarde;
- niets te zeggen hebben;
- denken aan de dood, gedachten over zelfdoding;
- slecht slapen of juist veel slapen, vroeg wakker worden;
- minder of juist meer gaan eten;
- minder behoefte aan seks;
- afspraken afzeggen.
naar boven
naar boven
Hoe ontstaat een bipolaire stoornis?
Over oorzaken van de bipolaire stoornis valt nog weinig te zeggen. Wel zijn extra risico's bekend. Dat wil zeggen: er is meer risico
in onderstaande gevallen. De extra risico's hebben te maken met geslacht en leeftijd, met individuele kwetsbaarheid, en met
levensgebeurtenissen.
Geslacht en leeftijd
- De bipolaire stoornis komt bij mannen en vrouwen even vaak voor.
Individuele kwetsbaarheid
- Erfelijkheid speelt zeker een rol, al is het nog niet bekend hoe de kwetsbaarheid wordt doorgegeven. De bipolaire stoornis komt vaker voor
in bepaalde families.
- Alleenstaanden hebben vaker een bipolaire stoornis.
- De bipolaire stoornis komt vaker voor in steden.
- Er is geen verband met opleiding of sociale klasse.
Levensgebeurtenissen
- Mensen met een bipolaire stoornis maken niet meer stressvolle levensgebeurtenissen mee dan anderen.
Mensen met een bipolaire stoornis hebben een verhoogde kans om verslaafd te raken aan genotmiddelen. Erfelijkheid is hier aan de hand, maar
ook de verschijnselen van de stoornis zelf kunnen leiden tot gebruik van genotmiddelen.
Om zich tijdens een depressie minder ellendig te
voelen, kunnen mensen alcohol, tabak of drugs gaan gebruiken. In een manie kan verlies van controle over het eigen gedrag het gebruik van
genotmiddelen in de hand werken.
naar boven
naar boven
Hoe wordt een bipolaire stoornis vastgesteld?
Het is voor de persoon zelf, maar ook voor een arts lastig om een bipolaire stoornis te herkennen. Tijdens een manie voelt iemand zich over
het algemeen prima en heeft hij niet het idee ziek te zijn. De verschijnselen kunnen ook zo mild zijn, dat de persoon zelf en direct
betrokkenen niet in de gaten hebben dat er sprake is van een ziekte. Het duurt gemiddeld zes jaar voordat de juiste diagnose wordt
gesteld.
Vaak wordt de diagnose uiteindelijk gesteld in een crisissituatie; tijdens een manische periode. Een psychiater kan aan de hand van de
verschijnselen vaststellen of, en in welke mate iemand manisch is. Naast een psychiatrisch onderzoek vindt altijd lichamelijk en
bloedonderzoek plaats om eventuele lichamelijke oorzaken uit te sluiten.
Het verhaal van de partner en naaste familie is belangrijk om het beeld compleet te maken, ook om vast te stellen of de stoornis in de
familie voorkomt.
naar boven
naar boven
Behandeling van een bipolaire stoornis
Bij de behandeling van de bipolaire stoornis tijdens een manische of depressieve periode is het belangrijk de verschijnselen zo snel mogelijk
te verminderen. Dit kan door medicijnen en voldoende rust en structuur in te bouwen. Het is niet zo dat door medicijnen of een andere
behandeling de bipolaire aanleg wordt genezen. De meeste mensen met een bipolaire stoornis gebruiken dan ook voor langere tijd medicijnen om
hun stemming stabiel te houden en zo een nieuwe depressie of manie te voorkomen.
naar boven
naar boven
Behandeling van een bipolaire stoornis met therapie of een andere methode
Naast behandeling met medicijnen is het van groot belang dat iemand kennis krijgt over de verschijnselen van een bipolaire stoornis en dat
hij deze bij zichzelf leert herkennen. Hulp en steun van anderen zijn daarbij onontbeerlijk.
Psycho-educatie of voorlichting
Psycho-educatie of voorlichting geeft mensen kennis over de bipolaire stoornis, en helpt bij het leren omgaan met de gevolgen. Ook vermindert
het de kans op een volgende depressie of manie. Psycho-educatie gebeurt in de vorm van een cursus of vaardigheidstraining of in gesprekken met
de behandelaar. Psycho-educatie is ook nuttig voor familie en andere betrokkenen.
Zelfzorg en voortekenen
Het is mogelijk de voortekenen van een bipolaire stoornis te leren herkennen, en zo de manische of depressieve periode milder te laten zijn.
Deze voortekenen kunnen zich 1 tot 4 weken van tevoren voordoen.
Psychotherapie en andere therapieën
Bij psychotherapie staat het
praten over psychische problemen en verwerken van ervaringen centraal, bijvoorbeeld over wat iemand tijdens een manische of depressieve
periode heeft meegemaakt. Andere onderwerpen die aan de orde kunnen komen: het wel of niet kunnen accepteren van de bipolaire stoornis en de
gevolgen voor werk, relaties en vriendschappen. Het kan iemand helpen zijn leven aan te passen en te leren omgaan met de kans op een nieuwe
manie of depressie.
Ondersteunen en alternatieve therapieën
Er zijn ook therapieën waarbij niet gepraat wordt: dans- en bewegingstherapie, drama, muziektherapie en creatieve therapie. Deze vormen
kunnen helpen bij het bewust maken en verwerken van ervaringen.
Er is geen onderzoek bekend waaruit blijkt dat alternatieve geneeswijzen de verschijnselen van een bipolaire stoornis verminderen. Sommige
mensen hebben wel baat bij alternatieve therapieën naast de bestaande behandeling, omdat ze ontspanning kunnen geven.
naar boven
naar boven
Behandeling van een bipolaire stoornis met medicijnen
Het medicijn lithium wordt veel gebruikt bij de behandeling van een bipolaire stoornis. Het vermindert de pieken en dalen in de stemming.
Andere zogenoemde stemmingsstabilisatoren zijn carbamazepine en valproaat.
Slaapmiddelen worden wel voorgeschreven om de slapeloosheid te doorbreken en iemand aan een en een normaal dag/nachtritme aan te houden.
Kalmeringsmiddelen kunnen angst en onrust verminderen. Slaap- en kalmeringsmiddel worden bij voorkeur niet langer dan enkele weken gebruikt,
omdat ze nogal verslavend werken.
Bij sommige mensen werkt een stemmingsstabilisator onvoldoende op de depressieve stemming en is het nodig daarnaast tijdelijk een
antidepressivum te gebruiken.
Is iemand tijdens een manische periode in de war, dan worden tijdelijk antipsychotica voorgeschreven.
Antipsychotica worden ook wel gebruikt om te voorkomen dat een beginnende manie uit de hand loopt.
Bijwerkingen
Hinderlijke bijwerkingen kunnen ervoor zorgen dat iemand niet langer gemotiveerd is om medicijnen te gebruiken, en
met name als een manische of depressieve periode voorbij is, kan stoppen verleidelijk zijn. Juist dan is voortzetting van de medicatie echter
noodzakelijk om een nieuwe manie of depressie te voorkomen. Stoppen met medicatie leidt vrijwel altijd binnen afzienbare tijd tot terugkeer
van de klachten. Heeft iemand last van bijwerkingen en overweegt hij te stoppen, dan is het goed dit met de behandelaar te bespreken.
naar boven
naar boven
Adviezen bij een bipolaire stoornis: cliënt
Wat kan een cliënt zelf aan een bipolaire stoornis doen?
- Zorg dat u goed geïnformeerd bent over de bipolaire stoornis. Zorg er ook voor dat mensen die voor u belangrijk zijn, goed geïnformeerd
zijn over de bipolaire stoornis.
- Probeer een balans te vinden tussen wat u voorgesteld wordt in de behandeling en keuzes die u zelf wilt maken. Overleg hierover met de
behandelaar.
- U moet het zelf doen, maar doe het niet alleen. Probeer vrienden, familie en hulpverleners te beschouwen als bondgenoten. Overweeg contact
te zoeken met lotgenoten. Omdat zij dezelfde ervaringen hebben, is bij elkaar vaak steun, (h)erkenning en advies te vinden.
- Bespreek met de behandelaar en mensen uit uw omgeving bij wie u terecht kunt voor hulp, ook 's avonds en in het weekend.
- Zoek samen met de behandelaar, familie en vrienden uit wat er voorafgaat aan een manische of depressieve periode. Schrijf de mogelijke
voortekenen op en ga regelmatig na of ze zich voordoen.
- Neem de tijd om met uw behandelaar, familie en vrienden uit te zoeken hoe om te gaan met de bipolaire stoornis. De verschijnselen kunnen
immers terugkeren. Neem de tijd om uit te vinden of, en welk werk haalbaar is, bijvoorbeeld parttime of fulltime, betaald of vrijwillig.
Neem niet te veel hooi op uw vork.
- Veel mensen schrikken van iemand met een bipolaire stoornis en reageren afwijzend. Bepaal daarom zelf wat u wel en niet vertelt en aan wie
over uw stoornis. Vertel oppervlakkige kennissen een beperkte versie en reserveer het complete verhaal voor mensen die dichtbij staan.
naar boven
naar boven
Adviezen voor familie en betrokken van cliënten met bipolaire stoornis
Een bipolaire stoornis brengt een levenslange kwetsbaarheid met zich mee. Dit beïnvloedt niet alleen het leven en de toekomstplannen van de
persoon in kwestie, maar ook het leven van direct betrokkenen. Tijdens een manische of depressieve periode maken zij iemand mee die anders is
dan normaal. Die bijvoorbeeld sneller ruzie maakt, geld uitgeeft op een onverantwoorde manier, of denkt aan zelfdoding. Verder zijn ze bezorgd
over nieuwe periodes van manie of depressie.
- Zorg dat u actuele, betrouwbare informatie heeft over de bipolaire stoornis en de mogelijke gevolgen.
- De stemmingswisselingen en het bijbehorende gedrag komen voort uit de stoornis. Betrek de gebeurtenissen niet op uzelf.
- Het feit dat u de stoornis erkent, betekent niet dat u alles hoeft te accepteren. Bespreek met de persoon in kwestie waar uw grenzen
liggen.
- Vraag waar u iemand wel en niet bij kunt helpen. Probeer een balans te vinden tussen afstand en nabijheid.
- Gebruik uw energie om actief aan de slag te gaan en te leren omgaan met de situatie. Bijvoorbeeld door samen met uw familielid een cursus
over de bipolaire stoornis te volgen.
- Om overbelasting te voorkomen is het belangrijk af en toe afstand te nemen. Doe uw eigen dingen, en doe de dingen die plezier en
ontspanning geven.
- Zorg ervoor dat u bij enkele mensen in uw omgeving uw hart kunt luchten. Houd ook contact met mensen buiten het gezin.
- Zoek mensen in vergelijkbare situaties, bijvoorbeeld via de Vereniging voor Manisch
Depressieven en Betrokkenen, of Stichting Labyrint / In
Perspectief.
Het is de taak van de behandelaar om de partner en naaste familie te betrekken bij de behandeling. Direct betrokkenen kunnen veel bijdragen
aan een succesvolle behandeling. Daarvoor is uitleg en begeleiding van de behandelaar nodig.
- Vraag de behandelaar hoe u als familie het beste kunt omgaan met de ziekte van uw partner of familielid.
- Veel instellingen voor geestelijke gezondheidszorg organiseren voorlichtingsbijeenkomsten of cursussen voor familieleden. Vraag er
naar.
Het komt voor dat iemand geen hulp accepteert of bijvoorbeeld weigert medicijnen te gebruiken. Dat leidt voor familieleden tot
dilemma's en lastige situaties. Informeer bij de Vereniging voor Manisch
Depressieven en Betrokkenen of Stichting Labyrint / In
Perspectief welke oplossingen er zijn of hoe u kunt omgaan met de situatie.
naar boven
naar boven
Patiënten- en belangenorganisaties bipolaire stoornis
Uitgebreidere informatie op www.trimbos.nl, informatie voor professionals; onder andere over:
- typen van de bipolaire stoornis;
- het onderscheid met andere stoornissen als depressie en borderline;
- hoe vaak de bipolaire stoornis voorkomt en bij wie;
- het verloop van de stoornis;
- samengaan met andere psychische stoornissen en lichamelijke ziektes;
- gevolgen van de bipolaire stoornis voor cliënten en familie en betrokkenen;
- literatuurverwijzingen (naar met name wetenschappelijk onderzoek).
In de cliëntenbrochure Manisch-depressieve stoornis van Trimbos-instituut is meer en
uitgebreidere informatie te vinden over onder andere:
- medicijnen;
- adviezen in het omgaan met de bipolaire stoornis door cliënten en familie en direct betrokkenen
(cliënten)organisaties;
- boeken, brochure en video?s.
Er is ook een samenvatting in Engels-Nederlands, in het Arabisch-Nederlands en in het Turks-Nederlands.
naar boven
naar boven
